مبحث ۱۱ — طرح و اجرای صنعتی ساختمان‌ها
درسنامه — تعاریف
خلاصه‌یِ بندهایِ ۳-۱-۱۱، مستقیماً از متنِ رسمیِ مبحث.
مفاهیمِ بنیادینِ صنعتی‌سازی
•صنعتی‌سازیِ ساختمان: رویکردی برایِ احداثِ ساختمان با بهره‌گیری از مزیتِ تکرار است که با جایگزینیِ نسبیِ ماشین به‌جایِ نیرویِ انسانی، تحتِ مدیریتِ یکپارچه، به بهبودِ بهره‌وریِ منابع، افزایشِ سرعتِ تولید و بالابردن و یکسان‌سازیِ کیفیت منجر می‌شود.
•پیش‌ساختگی: تولیدِ صنعتیِ قسمت‌هایِ مختلفِ ساختمان در محیطی کنترل‌شده (که می‌تواند در کارخانه یا در محلِ پروژه باشد) است — عواملِ جوی (دما، باد، بارش) در این محیط تاثیری بر روندِ تولید و کیفیتِ محصول نخواهند داشت.
•معیارهایِ سه‌گانه‌یِ صنعتی‌سازی: بهره‌وریِ منابع، افزایشِ سرعت، و بهبود و یکسان‌سازیِ سطحِ کیفیت — سه معیارِ عمده‌یِ صنعتی‌سازی‌اند که حتیِ عدمِ رعایتِ یکی، موجبِ غیرصنعتی‌شدنِ پروژه می‌شود.
•انبوه‌سازیِ صنعتی: ساختِ تعدادِ کافی واحدِ مشابه یا مجموعه‌واحدهایِ ساختمانیِ مشابه با کیفیتِ مطلوب، طیِ زمانِ مناسب و با توجیهِ اقتصادی؛ معیارِ «تعدادِ کافی»، استفاده از روش‌هایِ ویژه‌یِ طرح و ساختِ صنعتی با توجه به مزیتِ تکرار است.
•غیرانبوهه‌سازیِ صنعتی: به سببِ تکرارِ محدود، استفاده از قطعاتِ پیش‌ساخته‌یِ کارخانه‌ای و احداثِ بنا با نصبِ آن‌ها یا پیش‌سفارشیِ صنعتیِ کلِ ساختمان اولویت می‌یابد؛ لازمه‌یِ رونقِ تولیداتِ کارخانه‌ای، داشتنِ استانداردِ کیفی و ابعادی و نیز مدولار بودنِ قطعات، تاسیسات و تجهیزاتِ گوناگونِ ساختمان است.
طرح و ساخت، و نظام‌هایِ کیفیت
•طرح و ساخت: شیوه‌ای که در آن مدیریتِ طرح و ساخت برعهده‌یِ یک مجموعه‌یِ واحد است؛ طراحی با لحاظ‌کردنِ نظراتِ مجری، به‌منظورِ کاهشِ خطاها و در نتیجه افزایشِ سرعتِ فعالیت‌ها انجام می‌شود.
•نظامِ تضمینِ کیفیت: طراحیِ تولید و سایرِ مولفه‌هایِ موثر بر آن، به‌نحوی که احتمالِ انحرافِ کیفیتِ محصولِ نهایی از مقررات و انتظاراتِ طرف‌هایِ ذی‌نفع به حداقل برسد — متوجهِ «فرآیند» است و ریشه‌یابیِ خطاهایِ تکرارشونده از نکاتِ مهمِ آن است.
•نظامِ کنترلِ کیفیت: بازرسیِ نظام‌مندِ تمامیِ عواملِ تاثیرگذار در تولید، برایِ تطابقِ کیفیتِ محصولِ نهایی با مقررات و نیازهایِ سازنده و کارفرما — متوجهِ «محصول» است و اصلاحِ نقص‌ها و بازرسیِ مجدد از نکاتِ مهمِ آن است.
•کتابِ پروژه: مجموعه‌ای از اطلاعاتِ ساختمان و فرآیندهایِ پروژه در کنارِ درس‌آموخته‌هایِ اجرا — شاملِ جزییاتِ طراحی و روشِ اجرا، نتایجِ آزمایشگاهی، فهرستِ تامین‌کنندگانِ مصالح و برنامه‌یِ زمان‌بندی.
•دفترچه‌یِ بهره‌برداری: مجموعه‌ای از اطلاعاتِ ساختمان شاملِ نقشه‌هایِ چون‌ساخت و روشِ اجرا، نتایجِ آزمایشگاهی، مشخصاتِ مصالح/اجزا/تاسیسات، فهرستِ تامین‌کنندگانِ مصالح، و دستوراتِ لازم برایِ راهبری، تعمیر و نگهداری؛ بخشی از این اطلاعات در شناسنامه‌یِ فنی و ملکی منظور می‌شود.
بهره‌وری
•بهره‌وری: ترکیبِ بهینه و موزونِ منابع و زمان برایِ دستیابی به اهدافِ تعریف‌شده؛ معیاری برایِ ارزیابیِ بازدهیِ فعالیت‌هایِ تولیدی است و از حاصلِ نسبتِ خروجی (ستانده) به ورودی (داده) محاسبه می‌شود — به عبارتِ دیگر «میزانِ خروجی به‌ازایِ واحدِ ورودی».
•صورت و مخرجِ رابطه‌یِ بهره‌وری باید واحدِ یکسانی داشته باشند (منابعِ مورد استفاده نظیرِ نیرویِ کار و ماشین‌آلات، یا معادلِ ارزشِ اقتصادیِ آن‌ها).
نکته‌یِ کلیدی: بهره‌وریِ صنعتِ ساختمان در سه سطح قابلِ تعریف است: صنعتِ ساختمان (سطحِ ملی)، پروژه‌یِ ساختمانی، و فعالیت‌هایِ خرد. در سطحِ پروژه، بهره‌وری از تقسیمِ ارزشِ سرمایه‌ایِ مستحدثات بر هزینه‌هایِ انجامِ کار به دست می‌آید؛ در سطحِ فعالیتِ خرد، خروجی معادلِ ارزشِ اقتصادیِ کارِ انجام‌شده و ورودی معادلِ نفر-ساعت، مصالح، زمان و ماشین‌آلاتِ به‌کاررفته است.
استانداردسازیِ ابعادی و مدولار
•استانداردِ ابعادی در ساختمان: اندازه‌هایِ مقررشده برایِ فضاها، مصالح، قطعات، لوازم و تجهیزاتِ ساختمانی که برایِ تامینِ هماهنگیِ ابعادی استفاده می‌شود.
•اجزایِ ساختمانیِ مدولار: اجزایی که اندازه‌یِ آن‌ها از رابطه‌یِ (۱۱-۱-۱) به‌دست می‌آید — اندازه‌یِ انتخابی مجاز برابرِ حاصلِ‌جمعِ حداقلِ اندازه‌یِ مجاز طبقِ مراجعِ معتبر با حاصلِ‌ضربِ یک عددِ صحیحِ غیرمنفی (حداکثر تا مقدارِ مجازِ طبقِ مراجعِ معتبر) در مدول.
•مدول: واحدی از اندازه است که طبقِ مراجعِ معتبر برایِ هماهنگ‌نمودنِ ابعاد در نظامِ هماهنگیِ اندازه‌ها به‌کار برده می‌شود.
•مدولارسازی: طراحیِ ساختمان با اجزایِ مدولار است؛ مدولارسازی، بالاترین حدِ هماهنگیِ ابعادی محسوب می‌شود.
•هماهنگیِ ابعادی در ساختمان: مجموعه‌ای از اصولِ قراردادی برایِ ایجادِ تناسب در ابعادِ فضاها، مصالح، قطعات، لوازم و تجهیزاتِ ساختمانی که به‌منظورِ امکان‌پذیری و بهبودِ کارآییِ ساخت و سرهم‌کردنِ اجزایِ مختلفِ ساختمان استفاده می‌شود.
قالب‌بندی
•قالبِ سنتی: قالبی با تعدادِ تکرارِ کم که انطباقِ آن با معماری، در دفترِ فنی یا مهندسی طراحی نشده و برایِ نصب، به تغییرِ ابعاد در محلِ اجرا نیاز باشد.
•قالبِ صنعتی: قالبی با تعدادِ تکرارِ زیاد که انطباقِ آن با معماری، در دفترِ فنی یا مهندسی به‌گونه‌ای طراحی شده باشد که در محلِ اجرا فقط فعالیتِ سرهم‌کردنِ قطعاتِ قالب و نصبِ آن‌ها انجام شود.
•قالب‌بندیِ صنعتی: روشِ قالب‌بندی است که در آن از قالب‌هایِ صنعتی برایِ بتن‌ریزی استفاده شود.
•قالبِ ماندگار: قالبی که پس از گیرشِ بتن، در محلِ خود باقی می‌ماند و ممکن است غیر از نقشِ نگه‌دارنده، وظایفِ دیگری از جمله عایق‌بودن و ظرفیتِ باربری را به‌تناسبِ جنس و ضخامتِ آن، بر عهده داشته باشد.
•پیش‌دال: بخشی از دالِ بتنی است که در رویِ زمین ساخته و پس از کسبِ مقاومتِ لازم، به محلِ نصبِ متناظرِ آن در سقف منتقل می‌شود و برایِ بتن‌ریزیِ بقیه‌یِ دال، نقشِ قالب را ایفا می‌کند.
سایرِ تعاریف
•آبِ خاکستری: آبی غیرآشامیدنی، تحصیل‌شده از فاضلابِ خروجی از دستشویی، وان، زیردوشی، لگن یا ماشینِ رخت‌شویی که منحصراً برایِ شست‌وشویِ توالت‌ها، یورینال‌ها و آبیاریِ زیرسطحی ممکن است موردِ استفاده‌یِ دوباره قرار گیرد.
•سطحِ زمین: ترازِ متوسطِ کفِ معبر/معابرِ مجاور است.
•شاخصِ تکمیلیِ صنعتی‌سازیِ ساختمان: عددی بینِ صفر و ۱۰۰ که برایِ یک ساختمان، بر اساسِ روابط و جداولِ این مبحث، به‌منظورِ تعیینِ میزانِ به‌کارگیریِ ضوابطِ انتخابیِ صنعتی‌سازی محاسبه می‌شود.
•شاخصِ حامیِ محیط‌زیست: عددی بینِ صفر و ۱۰۰ که بر اساسِ دو معیارِ اصلیِ مدیریتِ مصرفِ آب و نیز مدیریتِ مصرفِ انرژی ارزیابی می‌شود.
•لوله‌کشیِ صنعتی برایِ انتقالِ آب/فاضلاب: روشِ لوله‌کشی است که در محل، سریعاً نصب می‌شود؛ انتخابِ جنسِ لوله، سازوکارِ اتصالِ آن و تمهیداتِ طراحی در دفترِ فنی یا مهندسی، از عواملِ دستیابی به معیارهایِ سه‌گانه‌یِ صنعتی‌سازی است.
•نمایِ صنعتی: نمایی که معیارهایِ سه‌گانه‌یِ صنعتی‌سازی در آن محقق شده باشد؛ از مصادیقِ آن: کاهشِ مراحلِ اجرا، استفاده از قطعاتِ پیش‌ساخته، نصبِ خشک و کاربردِ مصالحِ سبک‌تر و عایق‌تر (مانندِ تخته‌سیمانی، سرامیک، شیشه، کامپوزیت، بتنِ پیش‌ساخته، بتنِ نمایان، پنلِ خورشیدی و لوور).
جدولِ مرورِ سریع
تعدادِ کلِ واژه‌هایِ تعریف‌شده در بندِ ۳-۱-۱۱۲۷ واژه
سه معیارِ عمده‌یِ صنعتی‌سازیبهره‌وریِ منابع — افزایشِ سرعت — بهبود و یکسان‌سازیِ کیفیت
تفاوتِ نظامِ تضمینِ کیفیت با نظامِ کنترلِ کیفیتتضمینِ کیفیت متوجهِ فرآیند است؛ کنترلِ کیفیت متوجهِ محصول است
رابطه‌یِ بهره‌ورینسبتِ خروجی (ستانده) به ورودی (داده)
سه سطحِ تعریفِ بهره‌وریِ صنعتِ ساختمانصنعتِ ساختمان (ملی) — پروژه‌یِ ساختمانی — فعالیت‌هایِ خرد
بازه‌یِ شاخصِ تکمیلیِ صنعتی‌سازی و شاخصِ حامیِ محیط‌زیستهر دو، عددی بینِ صفر و ۱۰۰
تفاوتِ قالبِ سنتی با قالبِ صنعتیسنتی: تکرارِ کم و نیاز به تغییرِ ابعاد در محل؛ صنعتی: تکرارِ زیاد و فقط سرهم‌کردن در محل
برو به آزمونِ همین فصل