مبحث ۱۲ — ایمنی، بهداشت کار و محیط زیست در حین اجرا
درسنامه — کلیات
خلاصه‌یِ بندهایِ ۱۲-۱، مستقیماً از متنِ رسمیِ مبحث.
هدف و دامنه‌یِ کاربرد
•هدفِ این مبحث، تعیینِ حداقلِ مقررات به منظورِ تأمینِ ایمنی، بهداشتِ کار و حفاظت از محیطِ زیست در عملیاتِ ساختمانی است.
•مفادِ این مبحث در انجامِ عملیاتِ ساختمانی برایِ کلیه‌یِ ساختمان‌هایِ مشمولِ قانونِ نظامِ مهندسی و کنترلِ ساختمان لازم‌الاجراست.
تعاریف — مفاهیمِ بنیادینِ ایمنی، ریسک و حادثه
•ایمنی یعنی: الف) مصون و محفوظ بودنِ کلیه‌یِ کارگران و افرادی که به نحوی در کارگاهِ ساختمانی با عملیاتِ ساختمانی ارتباط دارند؛ ب) مصون و محفوظ بودنِ کلیه‌یِ افرادی که در شعاعِ مؤثرِ کارگاه عبور و مرور، فعالیت یا زندگی می‌کنند؛ پ) حفاظت و مراقبت از ابنیه، خودروها، تأسیسات، تجهیزات و نظایرِ آن در داخل یا مجاورتِ کارگاه.
•خطر: شرایطی که دارایِ احتمال یا امکانِ آسیب و صدمه به افراد، خسارت به وسایل، تجهیزات، بناها و از بین بردنِ مواد یا کاهشِ کارایی در اجرایِ یک عملِ از پیش تعیین‌شده، باشد.
•ریسک: احتمالِ به‌وجودآمدنِ آسیب و صدمه از خطرِ معین؛ به عبارتی حاصلِ‌ضربِ احتمالِ وقوعِ یک رویداد یا مواجهه با عواملِ زیان‌آور در پیامدهایِ حاصل از آن.
•ارزیابی ریسک: فرایندِ کلیِ شناسایی، تحلیل و سنجشِ ریسک. مدیریت ریسک: فعالیت‌هایِ هماهنگِ شاملِ برنامه‌ریزی، شناسایی، ارزیابی، تصمیم‌گیری و اقداماتِ کنترلی به منظورِ حذف یا کاهشِ اثرِ ریسک، کنترل و بازنگریِ اقدامات و مستندسازیِ آن‌ها.
•مخاطره: قرار گرفتن در معرضِ خطر. حفاظت: اقدامات و عملیاتی که به منظورِ نگهداری و مراقبت از افراد، اشیاء، اموال، ابنیه، وسایل و تجهیزات، گیاهان و جانوران در برابرِ خطرهایِ ناشی از عملیاتِ ساختمانی و پیش‌گیری از حوادث و بیماری‌هایِ ناشی از این عملیات، اجرا می‌شود.
•حادثه: رویدادِ غیرِعمد و غیرِمنتظره که باعثِ خسارتِ مالی یا صدمه‌یِ جانی یا هر دو شود. حادثه ناشی از کار: رویدادی که در حینِ انجامِ وظیفه و به سببِ آن برایِ شاغلان یا حینِ کمک‌رسانی به افرادِ حادثه‌دیده در کارگاه یا هنگامِ ایاب‌وذهابِ کارگران به کارگاه اتفاق افتد و باعثِ خسارتِ مالی یا صدمه‌یِ جانی یا هر دو شود.
تعاریف — آلودگی، مواد زیان‌آور و محیطِ زیست
•آلودگی هوا: وجود و پخشِ یک یا چند آلاینده در هوایِ آزاد به مقدار و مدتی که بیش از حدِ مجاز و مقرر باشد و کیفیتِ آن را به‌طورِ زیان‌آور برایِ انسان، گیاهان، جانوران و سایرِ موجودات یا آثار و ابنیه تغییر دهد. آلودگی صوتی: پخش و انتشارِ هر گونه صوت، صدا و ارتعاشِ مربوط به آن که بیش از حدِ مجاز و مقرر باشد.
•حفاظت محیط زیست: شناسایی و کنترلِ عواملِ تهدیدکننده‌یِ محیطِ زیست و انجامِ تمهیدات و اقداماتِ لازم برایِ حفظِ آن، از جمله آلودگیِ هوا، آب، خاک و آلودگیِ صوتیِ ناشی از عملیاتِ ساختمانی.
•پسماند: موادِ جامد، مایع و گاز غیر از فاضلاب که به‌طورِ مستقیم یا غیرمستقیم حاصلِ فعالیتِ انسان بوده و از نظرِ تولیدکننده، زائد تلقی می‌شود.
•برچسب‌گذاری: درجِ اطلاعات و خواصِ هر ماده یا ترکیبِ شیمیایی رویِ ظرف یا بسته‌یِ حاویِ آن. برگ اطلاعات ایمنی مواد: برگِ حاویِ اطلاعاتِ ایمنی و بهداشتیِ ماهیتِ هر ماده یا ترکیبِ شیمیایی، شاملِ اجزایِ مختلفِ کاربردی و قابلِ‌استفاده در مواردِ عادی و اضطراری.
•حدود مجاز مواجهه شغلی: مقادیرِ حداقلِ قابلِ‌قبولِ عواملِ آلاینده و مخاطره‌آمیز که توسطِ وزارتِ بهداشت، درمان و آموزشِ پزشکی و سازمانِ حفاظتِ محیطِ زیست تعیین و ابلاغ می‌شود.
•اقدامات کنترلی عوامل زیان‌آور محیط کار: اقداماتی که آلاینده‌هایِ محیطِ کار را به مقدارِ کمتر از حدودِ مجازِ مواجهه‌یِ شغلی کاهش دهد. گرد و غبار: ذراتِ جامدِ بسیار کوچک و سبک که توسطِ باد تا مسافتِ بسیار طولانی جابجا و منتقل می‌شود. گاززدگی: آسیبِ تنفسی یا مسمومیتِ ناشی از گازهایِ مضر.
تعاریف — اشخاص و نقش‌هایِ کارگاه
•مجری (پیمانکار کل): شخصِ حقیقی یا حقوقیِ دارایِ پروانه‌یِ اشتغال‌به‌کار از وزارتِ راه و شهرسازی با صلاحیتِ اجرایِ ساختمان و صلاحیتِ ایمنی در امورِ پیمانکاری از وزارتِ تعاون، کار و رفاهِ اجتماعی که با عقدِ قراردادِ پیمانکاری با صاحبکار، اجرایِ عملیاتِ ساختمانی را بر اساسِ پروانه‌یِ ساختمان، نقشه‌هایِ مصوب، مقرراتِ ملیِ ساختمان و سایرِ مدارکِ منضم به قرارداد برعهده دارد.
•صاحبکار: شخصِ حقیقی یا حقوقیِ مالک یا مالکانِ ملکِ موردِ ساخت، یا نماینده/قائم‌مقامِ قانونیِ آنان، که اجرایِ عملیاتِ ساختمانی و وظیفه‌یِ تأمینِ ایمنی، بهداشتِ کار و حفاظتِ محیطِ زیستِ مربوط به آن را طبقِ قرارداد به مجری واگذار می‌کند؛ اگر خود دارایِ صلاحیتِ اجرا و ایمنی باشد و رأساً عملیاتِ اجرایی را عهده‌دار شود، مجری (پیمانکار کل) نیز محسوب می‌شود.
•کارفرما: شخصِ حقیقی یا حقوقی که یک یا چند نفر کارگر را در کارگاهِ ساختمانی به درخواست و حسابِ خود به کار می‌گمارد، اعم از اینکه مجری، پیمانکارِ جزء، یا صاحبکار باشد. پیمانکار جزء: دارایِ پروانه‌یِ اشتغال‌به‌کار یا مهارتِ فنی و صلاحیتِ ایمنی که بخشی از عملیاتِ ساختمانی را طبقِ قرارداد با مجری عهده‌دار می‌شود. خویش‌فرما: مشابهِ پیمانکارِ جزء اما بدونِ به‌کارگیریِ کارگر.
•کارگر: شخصِ حقیقی که در کارگاه به هر عنوان در مقابلِ دریافتِ حق‌السعی به درخواست و حسابِ کارفرما کار می‌کند. ناظر: شخصِ حقیقی یا حقوقیِ دارایِ صلاحیتِ نظارت که بر اجرایِ صحیحِ عملیاتِ ساختمانی در حیطه‌یِ مندرج در مدرکِ صلاحیتِ خود نظارت می‌کند.
•سرپرست ایمنی: شخصِ حقیقیِ دارایِ صلاحیت در امرِ برنامه‌ریزی، اجرا و هماهنگیِ ایمنی، بهداشتِ کار و حفاظتِ محیطِ زیست و پایشِ رعایتِ الزاماتِ مربوط، شاغل در مجموعه‌یِ مجری.
•شخص دارای صلاحیت: شخصِ حقیقی یا حقوقیِ دارایِ پروانه‌یِ اشتغال‌به‌کارِ مهندسی/کاردانی/تجربی از وزارتِ راه و شهرسازی، یا صلاحیتِ ایمنی/بهداشتِ کار و محیطِ زیست، یا پروانه‌یِ مهارتِ فنی، یا گواهینامه‌یِ رانندگی/کار با ماشین‌آلات حسبِ مورد.
•مرجع دارای صلاحیت: مرجعِ تدوین، تصویب یا ابلاغِ ضوابط و مقررات که دارایِ صلاحیت و اختیاراتِ قانونی است. مرجع صدور پروانه و کنترل ساختمان: مرجعِ دارایِ وظیفه‌یِ قانونیِ صدورِ پروانه‌یِ ساختمان و نظارت و کنترل بر ساختمان‌سازی. کمیته حفاظت فنی و بهداشت کار: نهادِ ارتقاءِ سلامتِ شاغلان طبقِ آیین‌نامه‌یِ مصوبِ وزارتِ تعاون و وزارتِ بهداشت.
تعاریف — کارگاه، محلِ کار و زمان‌بندیِ فعالیت
•کارگاه ساختمانی: محلی که یک یا تعدادی از عملیاتِ ساختمانی در آن انجام شود؛ در صورتِ اخذِ مجوز برایِ انبار کردنِ مصالح یا استقرارِ تجهیزات و ماشین‌آلات در معابرِ مجاور، این محل‌ها نیز جزءِ کارگاه محسوب می‌شود.
•محل کار: محلی در محدوده‌یِ کارگاهِ ساختمانی که در اختیارِ کارفرمایِ کارگر باشد و کارگر به درخواست و حسابِ کارفرما در آنجا مشغولِ کار باشد. ملک مجاور: املاک یا گذرهایِ اطرافِ ملکِ موضوعِ احداثِ بنا که دارایِ حدِ مشترک با آن ملک باشد.
•شعاع مؤثر: مجاورت یا فاصله‌ای از کارگاه که هر یک از عملیاتِ ساختمانی حسبِ مورد در آن محدوده تأثیرگذار است و احتمالِ ایجادِ خطر را دارد.
•عملیات ساختمانی: تخریب (برچیدن)، خاک‌برداری، خاک‌ریزی، گودبرداری، حفاظتِ گودبرداری، پی‌سازی، احداثِ بناهایِ موقت و دائم، توسعه، تعمیرِ اساسی و تقویت و مقاوم‌سازیِ بنا، بهسازی، نماسازی، محوطه‌سازی و ساختِ قطعاتِ پیش‌ساخته در محلِ کارگاه، حفرِ چاه‌ها و مجاریِ آب و فاضلاب و سایرِ تأسیساتِ زیربنایی.
•تعلیق کار: توقفِ موقتِ تمام یا قسمتی از عملیاتِ ساختمانی که به هر علت حداکثر تا مدتِ ۶ ماه به طول انجامد. تعطیلی کارگاه ساختمانی: توقفِ کلیه‌یِ عملیاتِ ساختمانی که به هر علت بیش از ۶ ماه به طول انجامد.
•کار در ساعت غیر عادی: کار در خارج از وقتِ عادی یا از پیش تعیین‌شده، غیر از کارِ نگهبانان و کارگرانِ حفاظت و ایمنی. کار شب: کار بینِ ساعتِ ۲۲ لغایتِ ۶ بامدادِ روزِ بعد.
تعاریف — تجهیزات، سازه‌هایِ موقت، کار در ارتفاع و نشانه‌ها
•تجهیزات حفاظت فردی: وسایلی که کارگران، افرادِ خویش‌فرما و سایرِ کسانی که در کارگاه فعالیت می‌کنند یا وارد کارگاه می‌شوند، باید متناسب با نوعِ کار و عواملِ زیان‌آور و مخاطره‌آمیزِ کارگاه برایِ حذفِ تماس و کاهشِ مخاطرات استفاده کنند. وسایل و تجهیزات: ابزار، ماشین‌آلات، وسایلِ دسترسی و تجهیزاتی که در کارگاه استفاده می‌شود.
•پیکربند: پوششِ حفاظتیِ فرد از انتهایِ بالایِ ران تا سطحِ کتف، از جنسِ الیاف یا ترکیباتِ پلیمریِ مقاوم، دارایِ قلاب‌هایِ متصل‌کننده به تجهیزاتِ سامانه‌هایِ کار در ارتفاع؛ همان حمایل‌بندِ کاملِ بدن. کمربند ایمنی: وسیله‌ای از جنسِ الیافِ طبیعی یا مصنوعی یا ترکیباتِ پلیمری برایِ پوشاندنِ ناحیه‌یِ کمرِ فرد.
•سامانه متوقف‌کننده: تجهیزاتِ فردی یا عمومیِ جذب‌کننده‌یِ انرژیِ ناشی از سقوط به منظورِ کاهشِ صدمات و جراحاتِ واردشده به عاملِ کار. سطح مبنا: اولین سطحِ ایمنِ زیرِ جایگاهِ کار یا سکویِ کار در ارتفاع.
•سازه موقت: سازه‌هایی که در تجهیزِ کارگاهِ ساختمانی برایِ اجرایِ عملیاتِ اصلی یا حفاظتی به‌صورتِ موقت احداث می‌شود.
•نشانه‌های ایمنی (علائم ایمنی): تابلو، رنگ، نور، روشنایی، صوت، کلام، حرکتِ دست دارایِ اطلاعاتِ مربوط به ایمنی، بهداشت و محیطِ زیست، شاملِ نشانه‌هایِ تصویری، نورانی، نوری، صوتی و حرکاتِ دست.
تعاریف — بهداشتِ کار، بیماریِ شغلی و شیوه‌نامه
•بهداشت کار (بهداشت حرفه‌ای): تأمین، حفظ و ارتقایِ سلامتِ نیرویِ کار از طریقِ شناسایی، ارزیابی و کنترلِ عواملِ زیان‌آور، همچنین مراقبت‌هایِ بهداشتی و درمانی.
•بیماری ناشی از کار (بیماری شغلی): بیماری که بر اثرِ اشتغال در محلِ کار برایِ کارگر به وجود آمده یا تشدید شده و عاملِ اصلی و مرتبط با آن در محلِ کار به عنوانِ عاملِ زیان‌آور موجود می‌باشد.
•معاینه سلامت شغلی: معاینه و انجامِ آزمایش‌هایِ پزشکیِ شاغلان در کارگاه طبقِ مصوباتِ وزارتِ بهداشت و ضبطِ نتایجِ آن در پرونده‌یِ پزشکیِ شاغل.
•شیوه‌نامه بهداشتی (پروتکل بهداشتی): مجموعه اقداماتی که در راستایِ اجرایِ الزاماتِ بهداشتی در کارگاه با هدفِ پیش‌گیری از بیماری‌هایِ شغلی یا سایرِ بیماری‌هایِ واگیر و غیرواگیر، توسطِ وزارتِ بهداشت تدوین و ابلاغ می‌شود.
اقداماتِ قبل از اجرا و اخذِ مجوزهایِ خاص
•مجری (پیمانکار کل) پیش از شروعِ عملیاتِ ساختمانی باید: ریسک‌هایِ ایمنی، بهداشتِ کار و محیطِ زیست را شناسایی، ارزیابی و کنترل کند — و اگر اقداماتِ کنترلیِ حاصل از این فرایند با مفادِ این مبحث مغایرت داشته باشد، ملاکِ عمل مفادِ این مبحث است، مگر آنکه نتیجه در جهتِ کاهشِ بیشترِ ریسک باشد که در آن صورت رعایتِ آن الزامی است.
•مفادِ سایرِ مباحثِ مقرراتِ ملیِ ساختمانِ مرتبط با فصولِ این مبحث را بررسی کند؛ در صورتِ مغایرت، مفادِ این مبحث ملاک است مگر رعایتِ مبحثِ دیگر در جهتِ کاهشِ بیشترِ ریسک باشد.
•کلیه‌یِ پروانه‌ها و مجوزهایِ لازم برایِ اجرایِ عملیات، تخلیه و انبارِ مصالح، توقفِ ماشین‌آلات در معابر، استفاده از تسهیلاتِ عمومی و کار در شب را از مراجعِ ذی‌ربط اخذ کند.
•طرح و نقشه‌هایِ تجهیزِ کارگاه، روشِ تخریب، نحوه‌یِ حفاظتِ درختان، پلان و عمقِ گودبرداری و نحوه‌یِ حفاظتِ دیواره‌هایِ گود را توسطِ شخصِ دارایِ صلاحیت و با تأییدِ وی تهیه کند؛ نقشه‌ها را بررسی و اشکالاتِ احتمالی را کتباً به صاحبکار و مرجعِ صدورِ پروانه اعلام کند.
•برنامه‌یِ زمان‌بندیِ کار، ساختارِ سازمانیِ اجرا، شرحِ وظایف و مستنداتِ صلاحیتِ کارکنانِ کلیدی را کتباً به صاحبکار و ناظر اعلام کند؛ پوششِ بیمه‌یِ مسئولیتِ مدنی و شخصِ ثالث و بیمه‌یِ اجباریِ کارگران را رأساً تهیه کند؛ قطع یا جابجاییِ انشعاباتِ آب، برق، گاز و سایرِ تأسیساتِ زیربنایی را قبل از تخریب و گودبرداری پیگیری کند.
•مجری موظف است کلیه‌یِ نقشه‌هایِ ایمنی و مشخصاتِ فنیِ وسایل و سازه‌هایِ حفاظتیِ موقت را قبل از ساخت، نصب و استفاده از نظرِ ایستایی توسطِ شخصِ دارایِ صلاحیت تهیه کند؛ نقشه‌ها و مشخصاتِ فنیِ راهرویِ سرپوشیده، حصارِ حفاظتی و داربست باید به تأییدِ مرجعِ صدورِ پروانه و کنترلِ ساختمان نیز برسد.
•مجری موظف است تصویرِ برابرِ اصلِ مجوزها، مکاتبات، مدارک و نقشه‌هایِ فوق را طیِ نامه‌یِ کتبی به ناظر تحویل دهد.
وظیفه و مسئولیتِ ایمنی، بهداشتِ کار و حفاظتِ محیطِ زیست
•مجری (پیمانکار کل) با عقدِ قراردادِ پیمانکاری با صاحبکار، اجرایِ عملیاتِ ساختمانی را بر اساسِ پروانه، نقشه‌هایِ مصوب و مقررات برعهده می‌گیرد و پاسخگویِ کلیه‌یِ مراحلِ اجرایِ کار به ناظر، مرجعِ صدورِ پروانه و سایرِ مراجعِ مربوط می‌باشد.
•هرگاه یک یا چند پیمانکارِ جزء همزمان در یک کارگاه مشغول باشند، هر پیمانکارِ جزء در محدوده‌یِ پیمانِ خود مسئولِ اجرایِ مقرراتِ ایمنی است و باید با یکدیگر همکاری کنند؛ مجری وظیفه‌یِ تأمینِ ایمنیِ کلیِ کارگاه و هماهنگیِ بینِ آنان را دارد. این امر از مسئولیتِ پیمانکارانِ جزء نمی‌کاهد.
•مجری و کارفرمایانِ کارگران موظف‌اند فقط اشخاصِ دارایِ صلاحیت را به کار گمارند و آموزش‌هایِ ایمنی، بهداشتِ کار، حفاظتِ محیطِ زیست، اطفاءِ حریق و کمک‌هایِ اولیه را به شاغلان ارائه دهند.
•مجری و سایرِ کارفرمایان موظف‌اند وسایل و تجهیزاتِ لازم را برایِ تأمینِ ایمنی و بهداشتِ کارگران تهیه و تحویل دهند، نحوه‌یِ کاربردِ آن‌ها را آموزش دهند و بر رعایتِ مقررات نظارت کنند؛ کارگران نیز ملزم به نگهداری و استفاده از این وسایل هستند.
•مجری در کلیه‌یِ کارگاه‌ها باید فردِ دارایِ صلاحیتی را به عنوانِ سرپرستِ ایمنی، بهداشتِ کار و حفاظتِ محیطِ زیست کتباً به ناظر و صاحبکار معرفی کند؛ در کارگاه‌هایِ با زیربنایِ کمتر از ۲۰۰۰ مترمربع، مجری می‌تواند خود این وظیفه را عهده‌دار شود — اما این تعیین، رافعِ مسئولیتِ مجری نیست.
•در صورتِ احتمالِ وقوعِ حادثه، مجری موظف است فوراً کار را در موضعِ خطر متوقف، کارگران را از محل دور و اقداماتِ لازم را برایِ رفعِ خطر انجام دهد؛ در صورتِ وقوعِ حادثه‌یِ منجر به خسارت/جرح/فوت، پس از اقداماتِ فوری باید مراتب را کتباً به ناظر، مرجعِ صدورِ پروانه و سایرِ مراجع گزارش کند.
•ناظر موظف است مجوزِ شروعِ عملیات را صرفاً پس از اخذِ مجوزهایِ موضوعِ بندهایِ ۱۲-۱-۴-۳، ۱۲-۲-۴-۹-الف و ۱۲-۸-۱-۲ از مجری صادر کند؛ همچنین موظف به نظارت بر اجرایِ این مبحث است و در صورتِ مشاهده‌یِ تخلف، ضمنِ تذکرِ کتبی به مجری، مراتب را به مرجعِ صدورِ پروانه گزارش دهد.
•کارفرمایِ کارگر نباید به هیچ کارگری اذنِ کارِ تنها در خارج از ساعتِ عادی بدهد؛ در صورتِ کار در ساعتِ غیرِعادی باید روشنایی، امکانِ ارتباط و خدماتِ لازم فراهم شود.
•مجری، ناظر، پیمانکارِ جزء، کارفرمایِ کارگر، خویش‌فرما، کارگر و صاحبکار حسبِ مورد مسئولِ وظایفِ محوله در این مبحث‌اند و شخصاً در مراجعِ ذی‌ربط از حیثِ انتظامی، مدنی و کیفری پاسخگو خواهند بود.
جدولِ مرورِ سریع
هدفِ مبحثِ ۱۲تعیینِ حداقلِ مقررات برایِ تأمینِ ایمنی، بهداشتِ کار و حفاظت از محیطِ زیست در عملیاتِ ساختمانی
مدتِ حداکثرِ «تعلیقِ کار»حداکثر ۶ ماه؛ بیش از آن یعنی «تعطیلیِ کارگاهِ ساختمانی»
بازه‌یِ «کارِ شب»ساعتِ ۲۲ تا ۶ بامدادِ روزِ بعد
سقفِ زیربنا برایِ خوداظهاریِ مجری به عنوانِ سرپرستِ ایمنیکمتر از ۲۰۰۰ مترمربع
مرجعِ تعیین‌کننده‌یِ حدودِ مجازِ مواجهه‌یِ شغلیوزارتِ بهداشت، درمان و آموزشِ پزشکی و سازمانِ حفاظتِ محیطِ زیست
پیکربندپوششِ حفاظتی از انتهایِ بالایِ ران تا کتف؛ همان حمایل‌بندِ کاملِ بدن
مرجعِ صدورِ مجوزِ شروعِ عملیاتناظر، پس از اخذِ مجوزهایِ بندهایِ ۱۲-۱-۴-۳، ۱۲-۲-۴-۹-الف و ۱۲-۸-۱-۲ از مجری
برو به آزمونِ همین فصل