مبحث ۱۲ — ایمنی، بهداشت کار و محیط زیست در حین اجرا
درسنامه — ایمنی
خلاصه‌یِ بندهایِ ۱۲-۲، مستقیماً از متنِ رسمیِ مبحث.
کلیات
•مجری (پیمانکار کل) باید شرایط و مخاطراتِ احتمالیِ محیطِ کار و ارزیابیِ ریسک‌هایِ ناشی از آن‌ها را شناسایی کند و اقداماتِ پیش‌گیرانه‌یِ مناسب برایِ حذفِ مخاطراتِ احتمالی، یعنی «مدیریتِ ریسک» را انجام دهد.
•برایِ تأمینِ ایمنی، بهداشتِ کار و حفاظتِ محیطِ زیست در داخل و اطرافِ کارگاه، باید مطابقِ مبحثِ بیستمِ مقرراتِ ملیِ ساختمان (علائم و تابلوها) از نشانه‌هایِ ایمنیِ هشداردهنده، الزام‌کننده و آگاه‌کننده استفاده شود، طوری که در شب و روز قابلِ‌رؤیت باشد.
•کارگاهِ ساختمانی باید با رعایتِ مفادِ بخشِ ۱۲-۵-۹ (حصارِ حفاظتیِ موقت) به‌طورِ مطمئن و ایمن محصور شود تا از ورودِ افرادِ متفرقه و غیرمسئول جلوگیری شود.
•تأمینِ ایمنی، بهداشتِ کار و حفاظتِ محیطِ زیست در قسمتی از ساختمانِ در حالِ احداث یا تعمیر که با اخذِ مجوز بهره‌برداری می‌شود، الزامی است؛ همچنین در زمان‌هایِ «تعلیقِ کار» یا «تعطیلیِ کارگاه» نیز حفظِ ایمنی، بهداشتِ کار و حفاظتِ محیطِ زیست الزامی است.
ایمنیِ عابران و مجاورانِ کارگاهِ ساختمانی
•مسدود یا محدود کردنِ موقتِ پیاده‌روها و سایرِ معابر و فضاهایِ عمومی برایِ تخلیه‌یِ مصالح یا عملیاتِ ساختمانی ممنوع است، مگر با اخذِ مجوز از مرجعِ صدورِ پروانه برایِ مدتِ معین و با رعایتِ شروطی از جمله: عدمِ مخاطره برایِ عابران/تأسیساتِ عمومی/بناهایِ مجاور، عدمِ مانع‌شدن بر دسترسی به تأسیساتِ شهری یا دیدِ علائمِ رانندگی، مشخص‌شدن با علائمِ درخشان و چراغِ قرمز در شب و روز، و جلوگیری از لغزش/ریزشِ مصالحِ تخلیه‌شده.
•هنگامی که عملیاتِ ساختمانی برایِ رفت‌وآمدِ عابران یا خودروها خطرساز باشد، باید یک یا چند اقدام انجام شود: گماردنِ نگهبان با پرچمِ اعلامِ خطر، نصبِ نرده‌هایِ حفاظتیِ متحرک و چراغِ چشمک‌زن، یا نصبِ علائمِ آگاهی‌دهنده و وسایلِ کنترلِ مسیر.
•احداثِ راهرویِ سرپوشیده‌یِ موقت در راهِ عبورِ عمومی الزامی است اگر: فاصله‌یِ بنایِ در دستِ تخریب از معابرِ عمومی کمتر از ۴۰٪ ارتفاعِ آن باشد، یا فاصله‌یِ بنایِ در دستِ احداث/تعمیر/بازسازی از معابرِ عمومی کمتر از ۲۵٪ ارتفاعِ آن باشد.
•بر رویِ محل‌هایِ حفاری در معابرِ عمومی، باید پلِ موقتِ عبورِ عابر یا تردد با نرده‌یِ حفاظتی نصب شود؛ عرضِ پل برایِ عابرِ پیاده حداقل ۱٫۵ متر یا برابرِ عرضِ پیاده‌رو و برایِ خودرو متناسب با عرضِ معبر است؛ سازه و نرده باید توسطِ شخصِ دارایِ صلاحیت محاسبه و پس از مهر و امضایِ وی به تأییدِ مرجعِ صدورِ پروانه برسد.
•بیرون‌زدگیِ اجزایِ سازه‌هایِ موقت (حصار، سرپوشِ حفاظتی، داربست) از محدوده‌یِ بنایِ در دستِ ساخت ممنوع است، مگر با شرایطِ زیر: فاصله‌یِ عمودیِ بیرون‌زدگی از سطحِ پیاده‌رو نباید کمتر از ۲٫۵ متر و از سطحِ سواره‌رو کمتر از ۴٫۵ متر باشد؛ درها و پنجره‌ها نباید از داخلِ کارگاه به سمتِ گذرِ عمومی باز شوند.
جلوگیری از سقوطِ افراد
•قسمت‌هایِ خطرآفرینِ کارگاه (پله‌ها، سطوحِ شیب‌دار، دهانه‌هایِ بازِ کفِ طبقات، چاهِ آسانسور، اطرافِ سقف‌ها و دیوارهایِ بازِ طبقاتِ نیمه‌تمام، حفاری‌ها و گودبرداری‌ها) باید تا زمانِ پوشیده و محصور شدنِ نهایی، با پوشش/نرده‌یِ حفاظتیِ محکم و علائمِ هشداردهنده‌یِ قابلِ‌رؤیت در شب و روز محافظت شود؛ در صورتِ احتمالِ سقوطِ ابزار یا مصالح، باید پاخورِ مناسب نصب شود.
•بارگذاریِ بیش از حدِ تعیین‌شده در نقشه‌ها، رویِ هر گونه اسکلت، چوب‌بست، حفاظ، نرده، پوششِ موقت، سرپوشِ دهانه‌ها و گذرگاه‌ها ممنوع است.
•برایِ تأمینِ ایمنی و جلوگیری از ورودِ افرادِ غیرمجاز، باید مراقب یا مراقبانی در تمامِ طولِ روز و شب به کار گمارده شود؛ کارگاه یا قسمت‌هایِ ساخته‌شده‌یِ آن نباید در شرایطِ خطرآفرین برایِ ایمنی، بهداشتِ کار و محیطِ زیست، به حالِ خود رها شود.
پیش‌گیری از آتش‌سوزی، سوختگی و برق‌گرفتگی — کلیات
•در محل‌هایِ دارایِ خطرِ آتش‌سوزی، کشیدنِ سیگار، روشن‌کردنِ آتشِ روباز و وسایلِ روشنایی/گرمایشِ غیرایمن ممنوع است و باید تابلوهایِ هشداردهنده (مانندِ «خطرِ آتش‌سوزی»، «سیگار نکشید») طبقِ مبحثِ بیستم نصب شود؛ رعایتِ «آیین‌نامه‌یِ پیش‌گیری و مبارزه با آتش‌سوزی در کارگاه‌ها» الزامی است.
•ضایعاتِ مصالحِ قابلِ‌احتراق باید هر روز از محلِ کار خارج و به محل‌هایِ مجاز حمل شود؛ سوزاندنِ این مواد در کارگاه ممنوع است. جمع‌آوری و انبارِ روغن، گریس، پارچه‌هایِ روغنی و موادِ نفتی رویِ تجهیزات یا در مجاورتِ آن‌ها ممنوع است.
•انبارِ موادِ قابلِ‌احتراق و اشتعال در طبقاتِ پایین‌ترِ زیرزمینِ سوم و عمقِ بیش از ۹ متر از ترازِ متوسطِ زمین، یا بالاترِ طبقه‌یِ ششم و ارتفاعِ بیش از ۲۳ متر از ترازِ متوسطِ زمین، ممنوع است.
مایعاتِ قابلِ اشتعال، وسایلِ گرم‌کننده و پختِ قیر
•مایعاتی با نقطه‌یِ شعله‌زنیِ کمتر از ۷ درجه‌یِ سانتی‌گراد نباید در سطحِ زمین نگهداری شوند، مگر محدود در ظرف‌هایِ کمتر از ۱۸ لیتر و داخلِ مخازنِ حفاظت‌شده. موتورِ ماشین‌آلات باید قبل از سوخت‌گیری خاموش شود. ظروفِ مایعاتِ سریع‌الاشتعال باید نسوز و نشکن با درِ محکم و برچسب‌گذاری‌شده باشند.
•وسایلِ گرم‌کننده‌یِ موقت باید مطمئن رویِ کف قرار گیرند تا واژگون نشوند؛ وسایلِ گرم‌کننده‌یِ برقیِ دست‌ساز ممنوع است. وسایلِ گرمایشیِ فاقدِ دودکش در فضاهایِ کاملاً بسته بدونِ تهویه‌یِ کافی ممنوع است؛ ریختنِ نفت در بخاریِ نفتیِ روشن ممنوع است.
•دیگ و بشکه‌یِ پختِ قیر/آسفالت باید در فضایِ باز و بیرونِ ساختمان محکم مستقر شود (نه در معابرِ عمومی) و وسایلِ خاموش‌کننده در دسترس باشد؛ بالا بردنِ قیرِ داغ توسطِ کارگر از نردبان ممنوع است؛ کارگرانِ پختِ قیر باید مجهز به دستکش/ساعدبند/کفشِ حفاظتیِ مقاومِ حرارتی باشند و پس از کار، مجاز به پاکسازیِ لباس با موادِ قابلِ‌اشتعال مانندِ بنزین نیستند.
•دیگِ بخار و آبِ گرم، اعم از موقت یا دائم، باید توسطِ اشخاصِ دارایِ صلاحیت و با رعایتِ الزاماتِ مبحثِ چهاردهم (تأسیساتِ مکانیکی) و آیین‌نامه‌یِ مربوط نصب، راه‌اندازی و بهره‌برداری شود.
جوشکاری و برشکاری با گاز و برق، و سیلندرِ گازِ تحتِ فشار
•قبل از جوشکاری/برشکاری، وسایلِ اندازه‌گیری، شیلنگ‌هایِ گاز و هوا باید کنترل شود. کارگرانِ جوشکار باید لباسِ کارِ مقاوم در برابرِ آتش و جرقه، به‌همراهِ کفش/عینک/نقاب/دستکشِ ساق‌دارِ حفاظتی (طبقِ فصلِ ۱۲-۴) بپوشند و لباس باید عاری از موادِ روغنی و قابلِ‌احتراق باشد.
•در مکان‌هایِ دارایِ موادِ قابلِ‌احتراق یا گازهایِ قابلِ‌اشتعال، جوشکاری و برشکاریِ حرارتی ممنوع است؛ در صورتِ عدمِ امکانِ دور کردنِ این مواد، باید با موادِ مقاومِ در برابرِ آتش محصور و پوشانده شوند و وسایلِ اطفاء و یک فردِ کمکی در محل حاضر باشد. جوشکاریِ ظرف/مخزنِ خالیِ حاویِ سابقِ موادِ قابلِ‌اشتعال، مستلزمِ شستشویِ کامل و بازبودنِ دریچه‌هاست.
•بدنه‌یِ دستگاهِ جوشکاریِ برقی باید اتصالِ زمینِ مؤثر داشته باشد؛ جوشکاریِ برقی در فضاهایِ مسدود و مرطوب، باید با دستگاه در بیرونِ محیطِ بسته انجام شود. رعایتِ «آیین‌نامه‌یِ ایمنیِ جوشکاری و برشکاریِ گرم» الزامی است.
•شیرِ سیلندرِ گاز باید با دست باز/بسته شود (نه با چکش)؛ سیلندر نباید از هیچ ارتفاعی پرتاب شود؛ باید از تابشِ مستقیمِ آفتاب و ضربه محافظت و به‌طورِ قائم و مطمئن مهار شود. سیلندرِ اکسیژن باید از موادِ روغنی/گریس دور نگه داشته شود و جز هنگامِ جوشکاری، جدا از سایرِ سیلندرها نگهداری شود؛ کلاهکِ سیلندر جز هنگامِ استفاده باید نصب باشد.
•شیلنگِ گاز باید سالم و بدونِ ترک باشد؛ اتصالِ آن به سیلندر باید با بستِ استاندارد (نه سیم) انجام شود و با استانداردهایِ ملیِ ایران به شماره‌هایِ ۲۶۶۶ (شیلنگ) و ۱۰۲۸۸ (بستِ فولادیِ گالوانیزه) منطبق باشد.
خطوطِ انتقالِ نیرویِ برق و وسایلِ مبارزه با آتش‌سوزی
•قبل از شروعِ عملیات، مجری باید حریمِ خطوطِ برقِ عبوری از مجاورتِ ملک را بررسی و با اطلاعِ کتبی به ناظر، عملیات را آغاز کند. کلیه‌یِ هادی‌ها و تأسیساتِ برقیِ کارگاه باید برق‌دار فرض شوند مگر خلافِ آن ثابت شود.
•کابل‌کشیِ موقت و دائم و نصبِ تجهیزاتِ برقی باید طبقِ مبحثِ سیزدهم و آیین‌نامه‌یِ حفاظتیِ تأسیساتِ الکتریکی انجام شود؛ استفاده از کابل‌هایِ چندتکه‌یِ متصل‌به‌هم ممنوع است. محلِ کابل‌هایِ زیرزمینی باید پیش از هر گونه گودبرداری از مراجعِ ذی‌ربط استعلام شود.
•سطل‌هایِ آب/ماسه و کپسول‌هایِ خاموش‌کننده‌یِ متناسب با نوعِ آتش باید در قسمت‌هایِ مختلفِ کارگاه، همراه با نشانه‌هایِ ایمنی، در معرضِ دید و دسترس نصب شود. در شعاعِ ۲ متریِ شیرهایِ آتش‌نشانی نباید هیچ‌گونه مصالح یا ضایعاتِ ساختمانی ریخته شود.
جدولِ مرورِ سریع
مبنایِ محصورسازیِ کارگاهحصارِ حفاظتیِ موقت طبقِ بخشِ ۱۲-۵-۹
آستانه‌یِ اجبارِ راهرویِ سرپوشیده (بنایِ در دستِ تخریب)فاصله از معبر کمتر از ۴۰٪ ارتفاعِ بنا
آستانه‌یِ اجبارِ راهرویِ سرپوشیده (بنایِ در دستِ احداث/تعمیر)فاصله از معبر کمتر از ۲۵٪ ارتفاعِ بنا
حداقلِ عرضِ پلِ موقتِ عبورِ عابر رویِ حفاری۱٫۵ متر یا عرضِ پیاده‌رو
حداقلِ فاصله‌یِ عمودیِ بیرون‌زدگیِ سازه‌هایِ موقت۲٫۵ متر از پیاده‌رو؛ ۴٫۵ متر از سواره‌رو
محدودیتِ ارتفاعِ انبارِ موادِ قابلِ‌احتراقممنوع پایین‌تر از زیرزمینِ سوم/عمقِ ۹ متر یا بالاترِ طبقه‌یِ ششم/ارتفاعِ ۲۳ متر
حداکثرِ نقطه‌یِ شعله‌زنیِ مایعِ نگهداری‌شده در سطحِ زمینزیرِ ۷ درجه‌یِ سانتی‌گراد ممنوع، مگر در ظرفِ کمتر از ۱۸ لیتر
استانداردِ شیلنگِ گازِ جوشکاریاستانداردِ ملیِ ایران شماره‌یِ ۲۶۶۶
استانداردِ بستِ فولادیِ شیلنگِ گازاستانداردِ ملیِ ایران شماره‌یِ ۱۰۲۸۸
شعاعِ ممنوعیتِ انبارِ مصالح حولِ شیرِ آتش‌نشانی۲ متر
برو به آزمونِ همین فصل