مبحث ۱۳ — طرح و اجرای تأسیسات برقی ساختمان‌ها
درسنامه — تأسیسات جریان ضعیف
خلاصه‌یِ بندهایِ ۱۳-۹، مستقیماً از متنِ رسمیِ مبحث.
فهرستِ سیستم‌ها و قواعدِ کلی
•تأسیساتِ جریانِ ضعیفِ ساختمان می‌تواند شاملِ سیستم‌هایِ تلفن، اعلامِ حریق، اعلامِ نشتِ گاز، دربازکن، احضار، صوتی/اعلامِ خطر، آنتنِ مرکزی، شبکه‌یِ کامپیوتر، مدیریتِ هوشمندِ ساختمان، تلویزیونِ مداربسته، کنترلِ تردد، اعلامِ سرقت، و بسیاری سیستم‌هایِ دیگر باشد (ردیفِ ۱۳-۹-۱).
•مدارهایِ هر یک از سیستم‌هایِ جریانِ ضعیف باید مستقل کشیده شود و، جز در مواردِ مجاز، نباید با مدارهایِ سیستم‌هایِ دیگر (به‌خصوص مدارهایِ نیرو مانندِ روشنایی/پریز/موتور) یکجا کشیده شود؛ نباید از رشته‌هایِ مختلفِ یک کابل یا هادی‌هایِ یک لوله، برایِ سیستم‌هایِ مختلف استفاده شود (ردیفِ ۱۳-۹-۱-۲).
استثنا: تلفن/نمابر، زنگِ اخبار/احضار/دربازکن، و خطوطِ ارتباطیِ اعلامِ حریق با مرکزِ آتش‌نشانی می‌توانند یکجا کشیده شوند، مشروط به آنکه ولتاژِ هیچ هادی از ولتاژِ اسمیِ عایقِ هادی‌هایِ جریانِ ضعیف تجاوز نکند (ردیفِ ۱۳-۹-۱-۲-۱).
•طبقِ جدولِ ۱۳-۹-۱-۸، سیستم‌هایِ الزامی/اختیاری بر اساسِ نوعِ ساختمان متفاوت‌اند: مثلاً در مسکونیِ کمتر از ۵ طبقه، تلفن و دربازکن الزامی‌اند و اعلامِ حریق تابعِ ضوابطِ آتش‌نشانی است؛ در مسکونیِ ۵ طبقه و بیشتر، اعلامِ حریق و آنتنِ مرکزی نیز الزامی می‌شوند؛ در اداری/تجاری و بیمارستان‌ها، اکثرِ سیستم‌ها (تلفن، دربازکن/احضار، اعلامِ حریق، صوتی، شبکه‌یِ کامپیوتر، CCTV) الزامی‌اند.
•طبقِ جدولِ ۱۳-۹-۱-۹، حداقل قطر/سطحِ مقطعِ هادی: تلفن/زنگ‌واحضار/دربازکن ۰٫۶ میلی‌متر قطر؛ سیستمِ صوتی ۱٫۵ میلی‌مترمربع؛ آنتنِ مرکزی کابلِ هم‌محورِ ۷۵ اهم؛ اعلامِ حریق و شبکه‌یِ کامپیوتر و CCTV مطابقِ نیازِ سیستم و استانداردهایِ مربوطه.
سیستمِ تلفن، احضار، دربازکن و زنگِ اخبار
•اتاقِ مرکزِ تلفنِ اختصاصی باید در محلِ مناسبی از نظرِ ارتباط با شبکه‌یِ شهری و مدارهایِ داخلی پیش‌بینی و فقط برایِ همین منظور استفاده شود؛ جعبه‌هایِ ترمینالِ اصلی/فرعی باید فضایِ کافی برایِ توسعه‌یِ آینده داشته و به ترمینالِ زمین مجهز باشند (ردیف‌هایِ ۱۳-۹-۲-۱ و ۱۳-۹-۲-۳).
•کابل‌هایِ سیستمِ تلفن باید دارایِ پرده‌یِ فلزی (شیلد یا فویل) و یک رشته هادیِ مخصوصِ اتصالِ زمین باشند؛ هادیِ اتصالِ زمینِ کابل‌هایِ تلفن باید جعبه‌ترمینالِ اصلی یا مرکزِ تلفن را به ترمینالِ اصلیِ اتصالِ زمینِ ساختمان وصل کند (ردیف‌هایِ ۱۳-۹-۲-۵ و ۱۳-۹-۲-۶).
•رعایتِ دستورالعملِ سازندگانِ سیستم‌هایِ احضار/دربازکن/زنگِ اخبار در طراحی و به‌کارگیریِ اجزا و تجهیزاتِ آن‌ها الزامی است (ردیفِ ۱۳-۹-۳-۱).
سیستمِ اعلامِ حریق
•مراکزِ سیستمِ اعلامِ حریق باید از نوعِ تحتِ مراقبتِ دائم باشند به‌نحوی‌که عملِ دتکتور/شستی، در تابلویِ مرکزی مشخص و ثبت شود؛ خرابی در یک مدار نباید سببِ از کارافتادنِ سایرِ مدارها یا کلِ سیستم شود؛ هر مرکز باید نیرویِ برقِ ایمنیِ مخصوصِ خود (باتری/شارژر) داشته باشد (ردیفِ ۱۳-۹-۴-۱).
نکته‌یِ کلیدی: علاوه بر محل‌هایِ موردِ نیازِ دیگر، حداقل باید در این محل‌ها دتکتورِ مناسب نصب شود: اتاق‌هایِ ترانسفورماتور/تابلوهایِ برق/جریانِ‌ضعیف؛ اتاق‌هایِ تأسیساتِ مکانیکی؛ تونل‌هایِ تأسیساتی؛ موتورخانه و چاه/فضایِ انتظارِ آسانسور؛ راهروها/پلکان‌هایِ خروج؛ و اتاقِ مرکزِ تلفن/کامپیوتر (ردیفِ ۱۳-۹-۴-۴).
•پلکان‌ها، چاهِ آسانسور و شفت‌هایِ عمودی در سیستمِ اعلامِ حریقِ متعارف باید یک منطقه‌یِ مستقل در نظر گرفته شوند؛ آژیرهایِ سیستمِ متعارف باید حداقل دو مدار داشته باشند (ردیف‌هایِ ۱۳-۹-۴-۵ و ۱۳-۹-۴-۶).
•طراحی و اجرایِ سیستمِ اعلامِ حریق باید مطابقِ مقررات/ضوابطِ سازمانِ آتش‌نشانی انجام گیرد؛ سیستم به دو نوعِ متعارف و آدرس‌پذیر تقسیم می‌شود (ردیفِ ۱۳-۹-۴-۷؛ تبصره‌یِ ۱۳-۹-۴-۱).
سیستمِ صوتی/اعلامِ خطر، و آنتنِ مرکزی/ماهواره
•دستگاه‌هایِ مرکزِ تقویت/پخشِ سیستمِ صوتیِ متعارف باید از نوعِ ولتاژِ زیاد (۷۰ یا ۱۰۰ ولت) یا امپدانسِ زیاد باشند؛ هر مدارِ خروجی باید وسیله‌یِ حفاظتیِ مخصوصِ خود را داشته باشد تا خرابیِ یک مدار سببِ ازکارافتادنِ کلِ سیستم نشود (ردیفِ ۱۳-۹-۵-۱).
•هادی‌هایِ مدارِ میکروفون باید مخصوصِ این کار (با شیلدِ حفاظتی) باشد و با هیچ مدارِ دیگری (از جمله مدارِ بلندگو) در یک لوله هدایت نشود؛ مدارهایِ تغذیه‌کننده‌یِ بلندگو باید مستقل و در لوله‌هایِ فولادی اجرا شوند، مگر کابلِ دارایِ شیلد باشد که در این صورت لوله‌یِ پلاستیکی نیز مجاز است (ردیف‌هایِ ۱۳-۹-۵-۳ و ۱۳-۹-۵-۴).
•کابلِ تغذیه‌یِ بلندگو در سیستمِ صوتی و اعلامِ خطر باید از نوعِ مقاومِ در برابرِ حریق باشد؛ در سیستمِ صوتیِ متعارفِ بدونِ اعلامِ خطر، این الزام وجود ندارد (ردیفِ ۱۳-۹-۵-۷).
•سیستمِ آنتنِ مرکزی/ماهواره از کابلِ هم‌محور (کواکسیال) با امپدانسِ مشخصه‌یِ ۷۵ اهم استفاده می‌کند؛ اجزایِ فلزیِ سیستم (پایه‌یِ آنتن، جعبه‌تقسیم‌هایِ فلزی، شیلدِ کابل) باید برایِ حفاظت در برابرِ اضافه‌ولتاژِ صاعقه به سیستمِ هم‌بندیِ هم‌ولتاژکننده وصل شوند (ردیف‌هایِ ۱۳-۹-۶-۳ و ۱۳-۹-۶-۱).
شبکه‌یِ کامپیوتر و مرکزِ داده
•توپولوژیِ شبکه‌یِ کامپیوتر، ستاره‌ای است؛ اجزایِ آن شاملِ پریزِ RJ45، کابلِ چندزوج‌به‌هم‌تابیده‌یِ مسی (تا رکِ فرعی)، رکِ فرعی، کابلِ پشتیبان (عمدتاً فیبرِ نوری) و رکِ اصلی است (ردیف‌هایِ ۱۳-۹-۷-۲ تا ۱۳-۹-۷-۲-۵).
نکته‌یِ کلیدی: اگر رکِ فرعیِ شبکه‌یِ کامپیوتر در اتاقِ برقِ تأسیساتِ برقی نصب شود، باید فاصله‌یِ عملیاتیِ حداقل ۸۰ سانتی‌متر با تأسیساتِ برقِ فشارضعیف و تابلوهایِ برق رعایت شود؛ منبعِ تغذیه‌یِ رک‌هایِ فرعی و اصلی باید از طریقِ برقِ بدونِ وقفه (UPS) تغذیه شود (ردیف‌هایِ ۱۳-۹-۷-۲-۳ و ۱۳-۹-۷-۲-۵).
•مرکزِ داده دارایِ چهار رده‌بندی (Tier 1 تا Tier 4) از نظرِ مشخصات/امنیت/تداومِ فعالیت است که طبقِ استانداردهایِ ANSI/TIA-942 و ANSI/BICSI-002 تعریف می‌شود؛ الزاماتِ تأسیساتِ برقی/مکانیکی/معماری/سازه برایِ هر رده در همین استانداردها مشخص شده است (ردیفِ ۱۳-۹-۷-۳).
سیستم‌هایِ جریانِ ضعیفِ تحتِ پروتکلِ اینترنت (IP)
•سیستم‌هایِ تحتِ IP (تلفنِ IP/VOIP، صوتی و اعلامِ خطرِ IP، آنتنِ مرکزیِ IP، و سیستم‌هایِ امنیتی/حراستیِ IP مانندِ CCTV و کنترلِ تردد) در ساختمان‌هایِ بزرگ به‌جایِ سیستم‌هایِ متعارف یا در کنارِ آن‌ها استفاده می‌شوند و شبکه‌یِ غیرِفعالِ آن‌ها (پریزها، کابلِ مسی، رک‌ها، کابلِ پشتیبان) الزاماتی یکسان با شبکه‌یِ کامپیوتر دارد (ردیف‌هایِ ۱۳-۹-۷-۴-۱ تا ۱۳-۹-۷-۴-۴).
•بستِ شبکه‌یِ داده‌یِ سیستم‌هایِ امنیتی/حراستیِ IP عموماً برایِ افزایشِ ایمنی و جلوگیری از نفوذِ افرادِ غیرِمجاز، مستقل از شبکه‌یِ کامپیوترِ عمومی در نظر گرفته می‌شود (ردیفِ ۱۳-۹-۷-۴-۴، بندِ الف).
سیستمِ مدیریتِ هوشمندِ ساختمان (BMS)
•طراحیِ سیستمِ BMS به‌دلیلِ تخصصی‌بودن باید توسطِ شرکت‌هایِ معتبر و صاحبِ صلاحیت، از ابتدایِ مطالعاتِ طرح و با هماهنگیِ طراحانِ رشته‌هایِ دیگر انجام گیرد؛ نصب/برنامه‌ریزی/راه‌اندازی نیز به‌عهده‌یِ همان شرکت است (ردیفِ ۱۳-۹-۸-۱).
•کنترل/فرمان/نظارت/اندازه‌گیریِ مصارف/تثبیت/ثبتِ اطلاعات در سه سطح انجام می‌شود: سیستم‌ها و اجزایِ سطحِ اول (تأسیساتِ برقی/مکانیکی)، سیستم‌هایِ سطحِ دوم (مدیریتِ آن‌ها)، و سیستم‌هایِ سطحِ سوم (مدیریتِ هوشمند و مدیریتِ انرژی با نرم‌افزارهایِ خاص) (ردیفِ ۱۳-۹-۸-۱-۳).
•طبقِ ردیفِ ۱۳-۹-۸-۱-۴، سیستم‌هایِ متعددی می‌توانند تحتِ کنترلِ BMS تجمیع شوند: تابلوهایِ روشناییِ داخلی/محوطه/نما، روشناییِ ایمنی، تأسیساتِ مکانیکی (فن‌کوئل، پمپ‌هایِ آب/آتش‌نشانی، چیلر و غیره)، سیستم‌هایِ تخلیه‌یِ دود و هوایِ فشارِ مثبت، آسانسورها، مولدِ اضطراری و ATS، تابلوهایِ فشارمتوسط/ضعیف، و اندازه‌گیریِ پارامترهایِ شبکه.
الزاماتِ سایرِ سیستم‌هایِ جریانِ ضعیف
•در سایرِ سیستم‌هایِ جریانِ ضعیف (اعلامِ نشتِ گاز، اعلامِ خطرِ مونوکسیدکربن، شبکه‌یِ مدیریتِ انرژی، تلفنِ آتش‌نشان، حسگرِ زلزله و غیره)، علاوه بر مقرراتِ سیم‌کشی/کابل‌کشیِ این مبحث، باید استانداردهایِ معتبر یا دستورالعملِ سازندگان نیز رعایت شود و مدارهایِ هر سیستم مستقل از سیستم‌هایِ دیگر اجرا شود (ردیفِ ۱۳-۹-۹).
•کابلِ سیستمِ تلفنِ آتش‌نشان باید از نوعِ مقاومِ در برابرِ حریق باشد؛ فرمان‌هایِ شبکه‌یِ حسگرِ زلزله می‌تواند از طریقِ BMS یا مستقیماً به شیرِ گاز/آسانسورها/تابلوهایِ برق و سایرِ تجهیزاتی که باید در زلزله متوقف شوند ارسال شود (ردیف‌هایِ ۱۳-۹-۹-۱ و ۱۳-۹-۹-۲).
جدولِ مرورِ سریع
حداقل قطرِ هادیِ سیستمِ تلفن/زنگِ‌اخبار/دربازکن۰٫۶ میلی‌متر
حداقل سطحِ مقطعِ هادیِ سیستمِ صوتی۱٫۵ میلی‌مترمربع
امپدانسِ مشخصه‌یِ کابلِ آنتنِ مرکزی/ماهوارهکابلِ هم‌محورِ ۷۵ اهم
فاصله‌یِ رکِ فرعیِ شبکه از تابلوهایِ فشارضعیف (در اتاقِ برق)حداقل ۸۰ سانتی‌متر
تعدادِ رده‌بندیِ Tier مرکزِ داده۴ رده (Tier 1 تا Tier 4)، طبقِ ANSI/TIA-942 و ANSI/BICSI-002
حداقل تعدادِ مدارِ آژیرِ سیستمِ اعلامِ حریقِ متعارف۲ مدار
منبعِ تغذیه‌یِ رک‌هایِ شبکه‌یِ کامپیوتربرقِ بدونِ وقفه (UPS)
ولتاژِ مرکزِ تقویتِ سیستمِ صوتیِ متعارف۷۰ یا ۱۰۰ ولت (یا امپدانسِ زیاد)
جداییِ مدارِ میکروفون از مدارِ بلندگوالزامی؛ نباید در یک لوله هدایت شوند
برو به آزمونِ همین فصل