مبحث ۱۴ — تأسیساتِ مکانیکیِ ساختمان
درسنامه — فصلِ دهم — لوله‌کشی
خلاصه‌یِ بندهایِ ۱۰-۱۴، مستقیماً از متنِ رسمیِ مبحث.
۱-۱۰-۱۴ دامنه‌یِ کاربرد
•این فصل فقط پنج نوع لوله‌کشی را پوشش می‌دهد: آبِ گرم‌کننده، بخار، چگالیده‌یِ بخار، آبِ سردکننده، و آبِ خنک‌کننده‌یِ کندانسور.
نکته‌یِ کلیدی (خارج از حدود): لوله‌کشیِ سوختِ مایع/گاز، تغذیه/تخلیه‌یِ آبِ مصرفیِ سیستم‌هایِ گرمایی/سرمایی، تخلیه‌یِ چگالیده‌یِ رویِ کویلِ سرمایی، و لوله‌کشیِ سیستمِ تبرید — همگی خارج از این فصل‌اند (هرکدام جایِ دیگری در مبحث یا مباحثِ دیگر دارند).
•لوله‌کشیِ صنعتی/تولیدی در ساختمانِ صنعتی، و لوله‌کشیِ داخلیِ واحدهایِ تولیدِ هم‌زمانِ برق/حرارت/برودت هم خارج از حدودِ این فصل است.
۲-۱۰-۱۴ طراحی
•اندازه‌یِ لوله باید هم جریانِ کافی و هم سرعتِ مناسب (بدونِ صدایِ آزاردهنده/سایشِ زودهنگام) را تأمین کند.
•برایِ کاهشِ ضربه‌یِ قوچ: در نقاطی (غیرِ لوله‌کشیِ بخار) که شیرِ قطعِ سریع دارند، وسیله‌یِ حذفِ ضربه‌یِ قوچِ تأییدشده الزامی است.
•نقشه‌هایِ لوله‌کشی باید پیش از اجرا به مقامِ مسئول ارائه شوند؛ مقیاسِ نقشه نباید کوچک‌ترِ ۱ به ۱۰۰ باشد (مگر نقشه‌یِ محوطه).
۳-۱۰-۱۴ مصالح — لوله، فیتینگ، شیر
•لوله‌هایِ تأسیساتِ گرمایی/سرمایی: فولادیِ سیاه، مسی یا ترموپلاستیک — فولادِ گالوانیزه در آب‌گرم‌کننده/بخار/چگالیده هرگز مجاز نیست.
نکته‌یِ کلیدی (محدودیت‌هایِ لوله‌یِ مسی): فقط بی‌درز و حداکثر قطرِ خارجیِ ۵۴ میلی‌متر (۲ اینچ)؛ در دمایِ کارِ بیش از ۱۲۰°C هرگز مجاز نیست؛ در بخار و چگالیده‌یِ بخار هرگز مجاز نیست.
•لوله‌یِ ترموپلاستیک: فقط تا دمایِ کارِ ۸۰°C و فشارِ کارِ ۱۰ بار؛ عمرِ مفیدِ سرجمعِ ۵۰ سال طبقِ ISO 10508 (هرچه دما بالاتر رود، عمرِ مجاز کمتر می‌شود — مثلاً در ۹۰°C فقط ۱ سال، در ۱۰۰°C فقط ۱۰۰ ساعت).
•فیتینگِ مسی هم همان محدودیتِ ۵۴mm/۱۲۰°C/بدونِ-بخار را دارد؛ شیرِ لوله‌کشیِ مسی هم حداکثر قطرِ اسمیِ ۵۴ میلی‌متر.
۷-۳-۱۰-۱۴ اتصال
نکته‌یِ کلیدی (مرزِ ۵۰ در برابرِ ۶۵ میلی‌متر): در لوله‌کشیِ فولادیِ بخارِ کم‌فشار/چگالیده‌یِ کم‌فشار/آبِ گرم‌کننده‌یِ دمایِ‌پایین/آبِ سردکننده/آبِ خنک‌کننده — تا قطرِ اسمیِ ۵۰ میلی‌متر اتصالِ دنده‌ای، از ۶۵ میلی‌متر به بالا اتصالِ جوشی/فلنجی.
•برایِ آبِ گرم‌کننده‌یِ دمایِ متوسط/بالا و بخار/چگالیده‌یِ پرفشار: همه‌یِ اتصال‌ها همیشه باید جوشی/فلنجی باشند (بدونِ آستانه‌یِ ۵۰mm).
•لوله‌کشیِ مسی: اتصالِ اصلی لحیمِ موئینگی؛ نقاطِ قابلِ‌بازکردن (شیرها، دستگاه‌ها) با فیتینگِ فشاری.
۴-۱۰-۱۴ اجرا — دفن، تکیه‌گاه، شیر
نکته‌یِ کلیدی: دفنِ لوله در دیوار/کف ممنوع است — جز لوله‌یِ ترموپلاستیک، لوله‌یِ مسیِ با اتصالِ لحیمِ‌موئینگی، و لوله‌یِ فولادیِ با اتصالِ جوشی. حتی در این استثناها، محلِ خودِ اتصال (نه لوله) نباید دفن شود؛ شیرها/تله‌هایِ بخار/لوازمِ اندازه‌گیری هرگز دفن نمی‌شوند.
•لوله با سطحِ خارجیِ دمایِ بالایِ ۱۲۱°C باید حداقل ۲۵ میلی‌متر از موادِ سوختنی فاصله داشته باشد.
نکته‌یِ کلیدی (جدولِ فاصله‌یِ تکیه‌گاه، لوله‌کشیِ افقی): برایِ لوله‌یِ فولادیِ ۲۰mm فاصله ۲٫۱ متر، ۵۰mm فاصله ۳ متر، ۱۰۰mm فاصله ۴٫۳ متر، ۲۵۰mm فاصله ۶٫۱ متر (لوله‌یِ مسی همیشه کمیِ کمتر از فولادی در همان قطر). لوله‌کشیِ قائمِ فولادی: فاصله حداکثر به‌اندازه‌یِ ارتفاعِ یک طبقه.
•شیرِ قطع‌ووصل الزامی در: ورودی/خروجیِ دستگاه‌ها و مخازن؛ دو طرفِ شیرِ فشارشکن/تنظیمِ‌فشار/صافی؛ پایینِ لوله‌هایِ قائم؛ انشعابِ خطِ اصلیِ آبِ گرم/سرد به هر بخشِ ساختمان.
•دو طرفِ شیرِ اطمینان هرگز نباید شیرِ دیگری نصب شود؛ لوله‌یِ تخلیه‌اش نباید انعطاف‌پذیر باشد و قطرش نباید کوچک‌ترِ دهانه‌یِ تخلیه‌یِ شیر باشد.
۴-۴-۱۰-۱۴ گرمایش از کف
نکته‌یِ کلیدی (جدولِ مقاومتِ گرماییِ عایقِ زیرِ لوله): کفِ رویِ فضایِ گرم‌شده → حداقل R=۰٫۷۵؛ کفِ رویِ فضایِ گرم‌نشده یا مستقیماً رویِ زمین → ۱٫۲۵ (بیشتر اگر ترازِ آبِ زیرزمینی کمتر از ۵ متر باشد)؛ کفِ در تماس با هوایِ بیرونِ ۰°C و بالاتر → ۱٫۲۵؛ بینِ ۰ تا ۵-°C → ۱٫۵؛ کمتر از ۵-°C → ۲ (m²·K/W).
•نوارِ عایقِ محیطی (لبه) در امتدادِ دیوارها/ستون‌ها/پله‌ها الزامی است — از کفِ تراز‌شده تا سطحِ نهاییِ بتنِ پوشاننده‌یِ لوله‌ها.
۵-۱۰-۱۴ آزمایش
نکته‌یِ کلیدی: آزمایشِ فشار با آب، حداقل ۱٫۵ برابرِ فشارِ کارِ طراحیِ سیستم — و در هر حال هرگز کمتر از ۷ بار (۱۰۰ psi). مدتِ آزمایش حداقل دو ساعتِ پیوسته، و پیش از پوشاندن با عایق/رنگ/اجزایِ ساختمان.
۶-۱۰-۱۴ عایق‌کاری
•عایقِ لوله و روکشش باید نسوختنی باشد، با شاخصِ پیشرویِ شعله حداکثر ۲۵ و گسترشِ دود حداکثر ۵۰ (همان دو عددِ آشنایِ فصلِ ۶)؛ بخشِ عبوری از دیوارِ آتش عایق ندارد.
نکته‌یِ کلیدی (جدولِ ۱۴-۱۰-۶-۲، نمونه‌ای از ضخامتِ عایق): آبِ گرم‌کننده‌یِ دمایِ‌پایین (تا ۱۲۰°C) با قطرِ اسمیِ ۲۵mm یا کمتر → ۳۸ میلی‌متر عایق؛ بخارِ پرفشار در همان قطر هم ۳۸ میلی‌متر؛ آبِ سردکننده در قطرِ ۲۵mm یا کمتر → فقط ۱۳ میلی‌متر (چون هدف، جلوگیری از چگالش است نه اتلافِ حرارت). این جدول پایه‌یِ ابزارِ محاسباتیِ «عایقِ لوله و کانال» است.
•لوله‌هایِ داخلیِ دستگاه‌هایِ عایق‌شده در کارخانه، و سیستم‌هایِ با دمایِ سیالِ بینِ ۱۲٫۸ تا ۴۰°C (مگر خطرِ چگالش باشد)، نیازِ عایق‌کاریِ اضافی ندارند.
جدولِ مرورِ سریع
۵ نوع لوله‌کشیِ مشمولِ این فصلآبِ گرم‌کننده، بخار، چگالیده‌یِ بخار، آبِ سردکننده، آبِ خنک‌کننده‌یِ کندانسور
حداکثر قطر/دمایِ لوله‌یِ مسی۵۴ میلی‌متر و ۱۲۰°C — هرگز در بخار
سقفِ لوله‌یِ ترموپلاستیک۸۰°C و ۱۰ بار
مرزِ اتصالِ دنده‌ای/جوشی-فلنجیقطرِ اسمیِ ۵۰mm (دنده‌ای) در برابرِ ۶۵mm+ (جوشی)
دفنِ لوله در دیوار/کفممنوع، جز ترموپلاستیک/مسِ لحیمی/فولادِ جوشی
فاصله از موادِ سوختنی (سطحِ داغ)لوله‌یِ داغ‌ترِ ۱۲۱°C → حداقل ۲۵ میلی‌متر
فشارِ آزمایشِ لوله‌کشیحداقل ۱٫۵ برابرِ فشارِ کار، و هرگز کمتر از ۷ بار
مدتِ آزمایشِ فشارحداقل دو ساعتِ پیوسته
عایقِ زیرِ گرمایشِ‌ازکف (رویِ فضایِ گرم)حداقل R=۰٫۷۵ m²·K/W
شاخصِ شعله/دودِ عایقِ لولهحداکثر ۲۵ / حداکثر ۵۰
برو به آزمونِ همین فصل