مبحث ۱۶ — تأسیساتِ بهداشتی (سریِ دوم)
درسنامه — فصلِ اول — کلیات
خلاصه‌یِ بندهایِ ۱-۱۶، مستقیماً از متنِ رسمیِ مبحث.
۴-۱-۱۶ و ۶-۱-۱۶ تخریب و مدارکِ فنی
•پیش از اقدام به تخریبِ هر ساختمانی که به شبکه‌یِ آب یا فاضلابِ شهری متصل است، باید موضوع پیشاپیش به سازمانِ همان شبکه اطلاع داده شود.
نکته‌یِ کلیدی: نباید اجازه‌یِ تخریب صادر شود مگر پس از آن‌که اتصالِ لوله‌کشیِ آب یا فاضلابِ ساختمان از شبکه‌یِ شهری به‌کلی جدا شده و کنتورها برداشته شده باشد.
•مدارکِ فنیِ ارائه‌شده برایِ تأیید باید پلان‌ها، دیاگرام‌ها و جزئیاتی داشته باشد که قطر/مشخصاتِ لوله‌ها، جهتِ جریانِ سیال، شیب‌بندیِ لازم و محلِ لوازمِ بهداشتی/متعلقاتِ هر چهار شبکه (آبِ سردوگرمِ مصرفی، فاضلابِ بهداشتی، هواکشِ فاضلاب، آبِ باران) را نشان دهد.
•نقشه‌ها باید پلانِ محوطه‌یِ اختصاصی را هم دربرگیرند که محلِ اتصالِ شبکه‌یِ آبِ شهری و فاضلابِ شهری به لوله‌کشیِ ساختمان در آن مشخص شده باشد؛ اگر این شبکه‌ها در محل موجود نباشند، باید محل و چگونگیِ دریافتِ آبِ مصرفی و دفعِ فاضلابِ ساختمان در همان نقشه‌ها مشخص شود.
۲-۱-۱۶ و ۵-۱-۱۶ استانداردها و گواهیِ مصالح
•استانداردهایِ ارجاع‌شده در این مبحث جزئی از آن تلقی می‌شوند و همیشه آخرین ویرایش ملاک است؛ در تعارض بینِ متنِ استاندارد و حکمِ این مبحث، حکمِ خودِ مبحث ارجح است.
نکته‌یِ کلیدی: ناظرِ ساختمان فقط «در مواردِ ضروری» می‌تواند مصالحِ مشابه را جایگزین تأیید کند، آن‌هم به‌شرطی که از نظرِ کیفیت، کارآیی، بهداشتی‌بودن، دوام و ایمنی هم‌ارزِ مصالحِ مقررشده در همین مبحث باشد.
•نصبِ مصالح باید طبقِ دستورالعملِ خودِ استاندارد باشد؛ اگر استاندارد فاقدِ دستورالعملِ نصب بود، راهنمایِ کارخانه‌یِ سازنده ملاک است؛ و اگر دستورالعملِ استاندارد یا کارخانه با الزاماتِ این مبحث مغایرت داشت، همیشه الزامِ سخت‌گیرانه‌تر باید ملاکِ عمل قرار گیرد.
•ناظر باید از مالک یا مجری، مدارکِ فنیِ کافی درباره‌یِ کیفیت و آزمایشِ هر قلم از مصالح را طلب کند؛ هزینه‌یِ لازم برایِ این آزمایش و تهیه‌یِ مدارک، بر عهده‌یِ مالکِ ساختمان است. مؤسسه‌یِ گواهی‌کننده باید شخصیتِ حقوقی، تجهیزاتِ لازم و نیرویِ انسانیِ کارآزموده داشته باشد و مدارکِ مربوط به روندِ آزمایش را نگهداری کند.
۱۱-۱-۱۶ تعاریفِ کلیدی — بست‌وتکیه‌گاه
•آویز: وسیله‌ای برایِ آویختنِ لوله از یک نقطه‌یِ ثابت و نگه‌داشتنِ آن در ارتفاعِ پیش‌بینی‌شده، با امکانِ حرکتِ محدودِ طولی و عرضی.
•پایه: وسیله‌ای که بارِ واردِه‌یِ یک لوله‌یِ قائم را، از انتهایِ تحتانیِ آن، به فونداسیون یا اسکلتِ دیگری منتقل می‌کند.
نکته‌یِ کلیدی: «بارِ وارده» برآیندِ نیروهایِ واردِ بر تکیه‌گاه است — وزنِ لوله، سیالِ داخلِ آن، فیتینگ‌ها، شیرها، عایق، به‌علاوه‌یِ همه‌یِ نیروهایی که بر اثرِ انقباض‌وانبساط، فشارهایِ استاتیکی‌ودینامیکی، باد، برف یا یخ‌بندان به تکیه‌گاه وارد می‌شود.
•گیره‌یِ اتصال به تیرآهن: به قسمتِ زیرینِ تیرآهنِ سقف متصل می‌شود تا از سوراخ‌کاری/جوش‌کاریِ تیرآهن، برایِ اتصالِ آویز به سقف، خودداری شود؛ گیره‌یِ لوله‌یِ قائم: وسیله‌ای برایِ نگاه‌داشتنِ لوله‌یِ قائم در موقعیتِ معین.
•لایی: غلافِ محافظی که بینِ سطحِ خارجیِ لوله (یا عایقِ آن) و سطحِ داخلیِ بستِ گیره‌ای نصب می‌شود — برایِ حفاظت در برابرِ خوردگی، جلوگیری از اثرِ گالوانیک، محدودکردنِ انتقالِ گرما یا توزیعِ بارِ وارده.
•مهار: وسیله‌ای برایِ ثابت‌نگه‌داشتنِ لوله در یک نقطه، هم از نظرِ موقعیت و هم از نظرِ جهت؛ هادیِ لوله: وسیله‌ای که حرکتِ لوله را فقط در یک امتدادِ معین امکان‌پذیر می‌سازد؛ تکیه‌گاهِ لغزنده: اجازه‌یِ حرکاتِ لغزشیِ لوله در سطحِ افقی را می‌دهد.
۱۱-۱-۱۶ تعاریفِ کلیدی — سامانه‌یِ فاضلاب
•ترنچ: کانالی که در زمین، برایِ لوله‌گذاری، حفر می‌شود؛ چاهِ جذبی: چاهی با یک میله به عمقِ کافی تا رسیدن به خاکِ باضریبِ جذبِ مناسب، به‌همراهِ یک یا چند انباره که حجم/سطحِ آن بر مبنایِ ضریبِ جذبِ زمین محاسبه می‌شود.
•حوضچه‌یِ فاضلاب: مخزن یا چاهکی که زیرِ سطحِ نرمالِ فاضلاب/آبِ باران در داخلِ ساختمان نصب می‌شود و فاضلاب به‌طورِ ثقلی در آن می‌ریزد؛ خروجِ فاضلاب از این حوضچه باید به‌طریقِ مکانیکی (پمپاژ) صورت گیرد.
نکته‌یِ کلیدی: «دوخم» ترکیبی از چند زانو/خمِ موردِتأیید است که امتدادِ لوله‌یِ قائمِ فاضلاب را دوبار تغییر می‌دهد و سپس لوله را دوباره به حالتِ قائم بازمی‌گرداند — یعنی لوله «جاعوض‌می‌کند»، نه این‌که فقط خم می‌شود.
•پمپِ حوضچه‌یِ فاضلاب یا آبِ باران: پمپی برقی که از سطحِ فاضلاب/آبِ بارانِ داخلِ حوضچه فرمان می‌گیرد و به‌طورِ خودکار قطع‌ووصل می‌شود؛ دفعِ فاضلاب به‌طورِ خصوصی: دفع در سپتیک‌تانک، دستگاهِ تصفیه‌یِ خصوصی، یا هر سیستمِ دیگری که کاملاً از شبکه‌یِ دفعِ فاضلابِ شهری جداست.
•جریانِ ثقلی: جریانِ فاضلاب یا آبِ باران در شبکه که فقط بر اثرِ اختلافِ ارتفاع و شیبِ لوله‌ها، بدونِ استفاده از پمپ، برقرار می‌شود.
۱۱-۱-۱۶ تعاریفِ کلیدی — شیرها و برگشتِ جریان
نکته‌یِ کلیدی: «سطحِ ترازِ بحرانی» خطی رویِ مانعِ برگشتِ جریان یا خلأشکن است که ارتفاعِ نصبِ آن را نسبت به ترازِ سرریزِ لوازمِ بهداشتی می‌سنجد؛ نصبِ آن پایین‌ترِ این ارتفاع ممکن است به برگشتِ جریان بینجامد (و اگر سازنده تراز را مشخص نکرده باشد، خودِ زیرِ وسیله را باید سطحِ تراز بحرانی گرفت).
•سه شیرِ اطمینانِ متمایز در تعاریف: شیرِ اطمینانِ دما (بازشدنِ خودکار در دمایِ تنظیم‌شده)، شیرِ اطمینانِ فشار (در حالتِ عادی با فنر بسته، بازشدنِ خودکار در فشارِ تنظیم‌شده)، و شیرِ اطمینانِ فشار-دما (ترکیبی، از هرکدام می‌تواند فرمان بگیرد).
•شیرِ شناور: ورودِ آب به مخزن را با یک گویِ شناور، از ترازِ سطحِ آبِ داخلِ مخزن، فرمان می‌دهد؛ شیرِ شناورِ ضدِسیفون: همان شیرِ شناور به‌همراهِ یک وسیله‌یِ ضدِسیفون (فاصله‌یِ هوایی یا خلأشکن) که پس از یک شیرِ قطع‌ووصل نصب می‌شود.
•شیرِ یک‌طرفه‌یِ دوتایی: دو شیرِ یک‌طرفه‌یِ فنردار با دریچه‌یِ آب‌بند که پشتِ‌سرِهم نصب می‌شوند و بینشان یک انشعابِ آزمایشِ مخصوص با شیرِ قطع‌ووصل قرار دارد؛ «مانعِ برگشتِ جریان از نوعِ شیرِ اطمینانِ اختلافِ‌فشار» هم دو شیرِ یک‌طرفه دارد، اما بینشان یک شیرِ اطمینانِ اختلافِ‌فشار نصب می‌شود که با بالارفتنِ فشارِ میانی نسبت به بالادست، خودکار باز می‌شود و مقداری آب تخلیه می‌کند.
•«ضدِسیفون» هر شیر یا وسیله‌یِ مکانیکیِ دیگری است که عملِ مکشِ سیفونی را حذف کند؛ «ضدِضربه‌یِ‌قوچ» امواجِ فشارِ ناشی از توقفِ ناگهانیِ جریانِ آب را جذب می‌کند؛ «علمِ تخلیه‌یِ فاضلاب» یک لوله‌یِ قائمِ فاضلاب است که فاضلابِ ماشینِ رخت‌شویی/ظرف‌شویی از طریقِ شیلنگ به آن ریخته می‌شود.
•سه فشارِ متمایز در تعاریفِ مبحث: «فشارِ بدونِ جریان» (فشارِ نزدیکِ شیر، وقتی شیر کاملاً بسته است)، «فشارِ جریان» (همان نقطه، وقتی شیر کاملاً باز است)، و «فشارِ معکوس» (فشاری بیش از فشارِ شبکه‌یِ آبِ آشامیدنی، ناشی از پمپ/مخزنِ مرتفع/دیگِ بخار، که می‌تواند به برگشتِ جریان بینجامد).
۱۱-۱-۱۶ تعاریفِ کلیدی — سلسله‌مراتبِ هواکش
•شبکه‌یِ هواکش: شبکه‌ای از لوله‌کشی که ارتباطِ جریانِ هوایِ آزاد با شبکه‌یِ فاضلاب را برقرار می‌کند و آبِ هوابندِ سیفون‌ها را در برابرِ فشارِ معکوس یا مکشِ سیفونی حفاظت می‌کند.
•هواکشِ جداگانه: هواکشِ سیفونِ یکی از لوازمِ بهداشتی که در ترازِ بالاترِ سطحِ سرریزِ آن دستگاه به شبکه‌یِ هواکش متصل می‌شود، یا جداگانه تا خارج از ساختمان ادامه می‌یابد؛ هواکشِ حلقوی: یک شاخه‌یِ افقیِ هواکش که به امتدادِ لوله‌یِ قائمِ فاضلاب متصل می‌شود.
نکته‌یِ کلیدی: «هواکشِ خشک» هر لوله‌یِ هواکشی است که در شرایطِ کارِ عادیِ شبکه، احتمالِ ورودِ فاضلاب به آن وجود ندارد؛ «هواکشِ تر» برعکس، برایِ انتقالِ فاضلاب هم به‌کار می‌رود.
•هواکشِ کمکی جریانِ هوایِ بیشتری بینِ لوله‌کشیِ فاضلاب و لوله‌کشیِ هواکش برقرار می‌کند؛ هواکشِ کمکیِ اصلی، لوله‌ای است که از لوله‌یِ قائمِ فاضلاب به لوله‌یِ هواکشِ قائم متصل می‌شود (با شیب به‌سمتِ لوله‌یِ قائمِ فاضلاب) تا از تغییراتِ فشار در لوله‌یِ قائمِ فاضلاب جلوگیری کند.
•هواکشِ مشترک: برایِ دو عددِ از لوازمِ بهداشتی که معمولاً مجاورِ هم یا پشت‌به‌پشتِ هم، در یک طبقه، قرار دارند، مشترکاً به‌کار می‌رود؛ هواکشِ مداری: یک شاخه‌یِ هواکش که برایِ دو تا حداکثر هشت سیفونِ لوازمِ بهداشتی، از خروجیِ سیفونِ بالادست‌ترین دستگاه آغاز و به لوله‌یِ قائمِ هواکش متصل می‌شود.
•کلکتور: قطعه‌ای از لوله که محلِ تجمیع‌وتقسیمِ انشعاب‌هاست؛ گروهِ بهداشتی: سرویسی که در آن دست‌کم یک دستشویی، یک توالت و یک دوش نصب شده باشد؛ لبه‌یِ سرریز: ترازِ افقیِ سطحی که آبِ ریخته‌شده هرگز از آن بالاتر نمی‌رود.
۱۱-۱-۱۶ تعاریفِ کلیدی — انواعِ اتصال
•اتصالِ مستقیم (در توزیعِ آب): هر اتصالِ فیزیکیِ بینِ شبکه‌یِ لوله‌کشیِ آبِ آشامیدنی و شبکه‌یِ دیگری (آب/بخار/گاز/محلولِ شیمیایی/هر سیالِ نامطمئن) که بر اثرِ اختلافِ فشار می‌تواند جریانِ سیال را از یک شبکه به شبکه‌یِ دیگر منتقل کند.
•اتصالِ فشاری: هر نوع اتصال که به کمکِ یک واشر یا خمیرِ آب‌بندی صورت گیرد و در آن دهانه‌یِ یک لوله/فیتینگ به داخلِ لوله/فیتینگِ دیگر وارد و فشرده شود؛ اتصالِ مکانیکی: اتصالی که با فشردنِ قطعات در امتدادِ محور صورت می‌گیرد — غیر از دنده‌ای، سرب‌وکنف، واشرومخیر، لحیمی، جوشی یا سیمانی.
نکته‌یِ کلیدی: اتصالِ قابلِ‌انبساط به‌صورتِ قطعه‌یِ انبساط، حلقه‌یِ انبساط، خم یا دوخم با لوله‌یِ برگشت اجرا می‌شود و انقباض‌وانبساطِ لوله را امکان‌پذیر می‌سازد — در حالی‌که اتصالِ قابلِ‌انعطاف اتصالی است که فقط به یکی از دو لوله امکانِ خم‌شدن/حرکت می‌دهد، درحالی‌که لوله‌یِ دیگر بدونِ حرکت می‌ماند.
•خلأ: فشارِ کمترِ از فشارِ اتمسفر در داخلِ شبکه‌یِ لوله‌کشیِ آب یا فاضلاب؛ «در دسترس» یعنی دسترسیِ مستقیم بدونِ نیاز به بازکردن/برداشتن/جابه‌جاییِ مانعی؛ «قابلِ‌دسترسی» یعنی همین دسترسی با بازکردنِ یک دریچه یا جابه‌جاییِ صفحه‌یِ حایل ممکن باشد.
جدولِ مرورِ سریع
شرطِ صدورِ اجازه‌یِ تخریباتصالِ آب/فاضلاب باید کاملاً از شبکه‌یِ شهری جدا شده و کنتورها برداشته شده باشد
مسئولِ هزینه‌یِ آزمایشِ کیفیتِ مصالحمالکِ ساختمان
پایه (تعریف)منتقل‌کننده‌یِ بارِ لوله‌یِ قائم، از انتهایِ تحتانی، به فونداسیون یا اسکلت
سطحِ ترازِ بحرانیخطِ اندازه‌گیریِ ارتفاعِ نصبِ مانعِ برگشتِ جریان/خلأشکن، نسبت به ترازِ سرریز
شیرِ شناورِ ضدِسیفونشیرِ شناور + وسیله‌یِ ضدِسیفون، پس از شیرِ قطع‌ووصل نصب می‌شود
علمِ تخلیه‌یِ فاضلابلوله‌یِ قائمِ فاضلاب برایِ تخلیه‌یِ غیرِمستقیمِ ماشینِ رخت‌شویی/ظرف‌شویی، از طریقِ شیلنگ
هواکشِ خشک در برابرِ هواکشِ ترخشک: هرگز فاضلاب نمی‌بیند / تر: هم‌زمان فاضلاب هم منتقل می‌کند
دوخم (تعریف)دو زانو/خم که امتدادِ لوله‌یِ قائمِ فاضلاب را دوبار تغییر می‌دهد و به قائم بازمی‌گرداند
هواکشِ مداریبرایِ دو تا حداکثر هشت سیفونِ لوازمِ بهداشتی، مشترکاً به‌کار می‌رود
برو به آزمونِ همین فصل