مطالعه و خودآزمونِ مباحث‹مبحث ۱۶ — تأسیساتِ بهداشتی (سریِ دوم)‹فصلِ چهارم — لوله‌کشیِ فاضلابِ بهداشتیِ ساختمان‹درسنامه
مبحث ۱۶ — تأسیساتِ بهداشتی (سریِ دوم)
درسنامه — فصلِ چهارم — لوله‌کشیِ فاضلابِ بهداشتیِ ساختمان
خلاصه‌یِ بندهایِ ۴-۱۶، مستقیماً از متنِ رسمیِ مبحث.
۱۶-۴-۲-۳ سیفون — جدولِ اندازه‌ها و انواعِ ممنوع
•فاضلابِ خروجی از هر لوازمِ بهداشتی باید جداگانه، با واسطه‌یِ سیفون، به شاخه‌یِ افقی یا لوله‌یِ قائم متصل شود — جز وقتی سیفون جزءِ یک‌پارچه‌یِ خودِ لوازمِ بهداشتی است یا فاضلاب به‌طورِ غیرِمستقیم هدایت می‌شود.
نکته‌یِ کلیدی: سه نوع سیفون مطلقاً ممنوع است — سیفونی که رویِ تاجِ خودش اتصالِ هواکش دارد، سیفونِ S-شکل (که خروجِ آن با ورودی‌اش ۱۸۰ درجه اختلاف دارد)، و سیفونِ کاسه‌ای.
•جدولِ حداقلِ اندازه‌یِ سیفون‌هایِ لوله‌ای‌شکل: دستشویی/بیده/آب‌خوری → ۳۲ میلی‌متر؛ سینکِ عمومی/وان/زیردوشی/یورینال/لگنِ رخت‌شوییِ دستی/ماشینِ ظرفشوییِ خانگی → ۴۰ میلی‌متر؛ توالتِ شرقی → ۱۰۰ میلی‌متر؛ ماشینِ رخت‌شوییِ خانگی و کف‌شویِ خانگی → ۵۰ میلی‌متر؛ ماشینِ رخت‌شویی/ظرفشوییِ تجاری و کف‌شویِ فضاهایِ عمومی → ۸۰ میلی‌متر.
•سیفونِ بطری‌شکل فقط برایِ دستشویی، و فقط وقتی نصبِ سیفونِ لوله‌ای‌شکل در عمل مشکل باشد، مجاز است؛ باید قابلِ‌بازکردن باشد و اندازه‌یِ مجاریِ عبورِ فاضلابش از سیفونِ لوله‌ای‌شکل کوچک‌تر نباشد.
•سیفون‌هایِ زیرِ کف باید در برابرِ خوردگی مقاوم، برایِ دسترسی پیش‌بینی‌شده، و در برابرِ نفوذِ حشرات‌وکرم‌ها حفاظت‌شده باشند.
۱۶-۴-۲-۵ شاخه‌هایِ افقی، لوله‌یِ قائم و دوخم
•اتصالِ شاخه‌یِ افقی به لوله‌یِ قائمِ فاضلاب باید با زاویه‌یِ حداکثر ۴۵ درجه باشد، مگر آن‌که قطرِ نامیِ شاخه کوچک‌تر از قطرِ لوله‌یِ قائم باشد؛ شاخه‌یِ افقی حتی‌الامکان نباید تغییرِ امتداد داشته باشد.
•لوله‌یِ افقیِ فاضلابِ بهداشتیِ یک واحد (خانه/آپارتمان) نباید برایِ اتصال به لوله‌یِ قائم، از واحدِ مجاور عبور کند؛ در فاصله‌یِ زانوییِ پایینِ لوله‌یِ قائم تا ۱۰ برابرِ قطرِ لوله بعد از آن، هیچ شاخه‌یِ افقی نباید به لوله‌یِ افقی متصل شود.
نکته‌یِ کلیدی: دوخم ممکن است قائم یا افقی باشد — دوخمِ قائم وقتی تغییرِ امتدادِ لوله نسبت به امتدادِ قائم مساوی یا کمترِ از ۴۵ درجه باشد؛ اگر بیش از ۴۵ درجه باشد، دوخم افقی نامیده می‌شود.
•اگر در محدوده‌یِ ۶۰۰ میلی‌متر بالایِ دوخمِ قائم تا ۶۰۰ میلی‌متر پایینِ آن، هیچ شاخه‌یِ افقیِ فاضلاب به لوله‌یِ قائم یا دوخم متصل نشود، دوخمِ قائم می‌تواند بدونِ هواکش اجرا شود — مگر آن‌که طبقاتِ بالایِ دوخم دست‌کم ۵ طبقه باشد و اندازه‌گذاری بر مبنایِ لوله‌یِ اصلیِ افقی هم نباشد.
•اندازه‌گذاریِ قسمتِ افقیِ دوخمِ افقی باید بر مبنایِ لوله‌یِ اصلیِ افقیِ فاضلاب انجام گیرد؛ لوله‌یِ قائمِ بالایِ دوخمِ افقی باید بر مبنایِ لوله‌یِ قائمِ فاضلاب اندازه‌گذاری شود.
۱۶-۴-۲-۶ دریچه‌یِ بازدید — اندازه و نصب
•اندازه‌یِ دریچه‌یِ بازدید در لوله‌کشیِ فاضلاب تا قطرِ نامیِ ۱۰۰ میلی‌متر، باید برابرِ قطرِ نامیِ لوله باشد؛ در لوله‌کشی با قطرِ نامیِ بیش از ۱۰۰ میلی‌متر، اندازه‌یِ دریچه باید دست‌کم ۱۰۰ میلی‌متر باشد.
نکته‌یِ کلیدی: در لوله‌کشیِ افقیِ اصلیِ فاضلابِ ساختمان با قطرِ نامیِ بیش از ۲۰۰ میلی‌متر، برایِ بازدید باید چاهکِ آدم‌رو نصب شود؛ درپوشِ چاهکِ آدم‌رو باید در محلِ خود کاملاً مستقر، پایدار و گازبند باشد.
•دریچه‌یِ بازدید باید عمود بر لوله یا طوری رویِ لوله‌یِ فاضلاب قرار گیرد که با بازکردنِ دهانه‌اش، بازدید و تمیزکردنِ لوله در امتدادِ جریانِ فاضلاب ممکن باشد؛ باید با واشرِ مناسب و پیچ‌ومهره کاملاً آب‌بند و گازبند شود.
•اگر لوله‌یِ افقی یا قائم در اجزایِ ساختمان دفن شود، دسترسی به دریچه‌یِ بازدید باید با نصبِ یک دریچه که تا سطحِ تمام‌شده‌یِ کف یا دیوار ادامه دارد، فراهم شود.
۱۶-۴-۲-۲ نقشه‌ها و مدارکِ فاضلاب
•نقشه‌هایِ اجراییِ لوله‌کشیِ فاضلابِ بهداشتیِ ساختمان باید، پیش از اقدام به اجرا، برایِ بررسی و تصویب به مهندسِ ناظر ارائه شود.
•نقشه‌ها باید لوازمِ بهداشتی و دیگر مصرف‌کننده‌ها، جنس، مسیر و قطرِ نامیِ شاخه‌هایِ افقی، لوله‌هایِ قائم، لوله‌یِ اصلیِ افقی و دیگر اجزایِ لوله‌کشی را دربرگیرد؛ پلانِ طبقات و محوطه، دیاگرامِ لوله‌کشی، نقاطِ مصرف و رقومِ لوله‌یِ خروجی از ساختمان هم باید در نقشه‌ها نشان داده شود.
نکته‌یِ کلیدی: مقیاسِ نقشه‌هایِ فاضلاب هم، درست مثلِ نقشه‌هایِ آبِ مصرفی، نباید از ۱ به ۱۰۰ کوچک‌تر باشد، مگر نقشه‌یِ محوطه با تأیید.
۱۶-۴-۲-۷ اتصالِ غیرِمستقیم — نکاتِ تکمیلی
•دریافت‌کننده‌یِ فاضلابِ غیرِمستقیم باید در فضایی با تعویضِ هوا و قابلِ‌دسترسی نصب شود؛ نصبِ آن در حمام، توالت، انبار یا هر فضایِ بدونِ دسترسی/تعویضِ هوا مجاز نیست.
نکته‌یِ کلیدی: در اتاقِ هوارسان (که فضایِ اتاق به‌عنوانِ پلنومِ هوایِ ورودی به دستگاه عمل می‌کند)، تبخیرِ آبِ سیفونِ کف‌شوی می‌تواند موجبِ انتقالِ هوایِ آلوده‌یِ شبکه‌یِ فاضلاب به سیستمِ هوارسانی شود — در این حالت اتصالِ کف‌شوی باید غیرِمستقیم باشد، یا با نصبِ سیستمِ پرکنِ سیفون، تبخیرِ احتمالیِ آبِ هوابند به‌طورِ مداوم جبران شود.
•قطرِ لوله‌یِ خروجی از دریافت‌کننده دست‌کم باید برابرِ قطرِ لوله‌یِ فاضلابِ غیرِمستقیم باشد و فاضلاب باید با کمکِ یک قیف یا وسیله‌یِ مشابه، طوری در آن بریزد که موجبِ تراوش نشود.
۱۶-۴-۳-۳ و ۱۶-۴-۳-۴ استانداردهایِ لوله و روش‌هایِ اتصال
•لوله/فیتینگِ چدنیِ سرکاسه‌دار باید طبقِ ISIRI ۱۵۴۷، ASTM A74 یا BS ۴۱۶ Part 1 باشد؛ چدنیِ بدونِ سرکاسه طبقِ ISIRI ۲۳۶۷، DIN ۱۹۵۲۲، ISO ۶۵۹۴ یا ASTM A888؛ فولادیِ گالوانیزه طبقِ ISIRI ۴۲۳، ISO ۶۵، EN ۱۰۲۵۵ یا ASTM A53/A53M-SCH.۴۰.
نکته‌یِ کلیدی: کاربردِ لوله‌هایِ فولادیِ گالوانیزه در خاک (زیرِ کفِ پایین‌ترین طبقه یا در محوطه) مطلقاً ممنوع است.
•اتصالِ لوله/فیتینگِ پلی‌پروپیلن (PP) با حلقه‌یِ لاستیکی، در حالتِ سرد و با موادِ روان‌کننده‌یِ پیشنهادیِ کارخانه انجام می‌شود؛ اتصالِ پلی‌اتیلن (PE) در حالتِ گرم و با ذوب‌کردنِ لبه‌هایِ دهانه‌یِ دو قطعه، بدونِ افزودنِ موادِ خارجی، صورت می‌گیرد.
•چهار نوع اتصال در لوله‌کشیِ فاضلابِ بهداشتی مطلقاً ممنوع است: اتصال با سیمان یا بتن، اتصال با خمیرهایِ قیردار، اتصال با رینگ‌هایِ لاستیکی برایِ لوله‌هایِ با قطرهایِ متفاوت، و استفاده از چسب برایِ اتصالِ لوله/فیتینگِ پلاستیکیِ ناهمجنس.
•اتصالِ انشعابِ خروجیِ لوازمِ بهداشتی به شاخه‌یِ افقیِ فاضلاب باید با زاویه‌یِ بیش از ۱۵ درجه باشد تا جریانِ فاضلاب به‌طورِ ریزشی (ثقلی) صورت گیرد؛ این اتصال باید قابلِ‌جداشدن و کاملاً آب‌بندوگازبند باشد.
۱۶-۴-۴-۲ لوله‌گذاری در ترنچ و آزمایشِ نهایی
•کفِ بستری که برایِ دفنِ لوله‌هایِ افقیِ فاضلاب حفر می‌شود باید با ماسه‌وشنِ نرم آماده شود تا تکیه‌گاهی یک‌دست زیرِ لوله پدید آید؛ اگر عمقِ ترنچ بیش از تراز لازم باشد، باید کفِ آن با لایه‌هایِ ۱۵۰ میلی‌متریِ ماسه‌وشن پر و هر لایه جداگانه کوبیده شود.
نکته‌یِ کلیدی: اگر در کفِ بسترِ لوله‌گذاری سنگ مشاهده شود، باید قسمتِ سنگی را دست‌کم تا ۷۵ میلی‌متر زیرِ ترازِ نصبِ لوله تراشید و با ماسه‌وشنِ نرم پر و کوبید — لوله هرگز نباید مستقیماً رویِ بسترِ سنگی قرار گیرد.
•پس از لوله‌گذاری، پرکردنِ اطراف و رویِ لوله باید با لایه‌هایِ ۱۵۰ میلی‌متری و کوبیدنِ جداگانه‌یِ هر لایه، به‌طورِ یکنواخت و متعادل صورت گیرد تا لوله در راستایِ محورِ خود ثابت بماند.
•آزمایشِ نهایی (با دود یا هوا) باید پس از نصبِ کاملِ لوازمِ بهداشتی انجام شود: فشارِ آزمایش ۲۵ میلی‌متر ستونِ آب، مدتِ آن ۱۵ دقیقه، و این آزمایش باید دست‌کم سه بار تکرار شود.
•اگر لوله‌ها یا فیتینگ‌هایِ شبکه، یا قسمتی از آن‌ها، از نوعِ پلاستیکی (PVC، پلی‌پروپیلن یا پلی‌اتیلن) باشد، به‌کاربردنِ دود برایِ آزمایشِ نهایی مجاز نیست.
جدولِ مرورِ سریع
سیفون‌هایِ ممنوعاتصالِ هواکش رویِ تاج، سیفونِ S-شکل، سیفونِ کاسه‌ای
حداقلِ اندازه‌یِ سیفونِ توالتِ شرقی۱۰۰ میلی‌متر
حداکثرِ زاویه‌یِ اتصالِ شاخه‌یِ افقی به لوله‌یِ قائم۴۵ درجه
مرزِ تشخیصِ دوخمِ قائم/افقینسبت به امتدادِ قائم — ≤۴۵ درجه: قائم / >۴۵ درجه: افقی
اندازه‌یِ دریچه‌یِ بازدید برایِ لوله‌یِ >۱۰۰mmدست‌کم ۱۰۰ میلی‌متر
الزامِ چاهکِ آدم‌رولوله‌یِ اصلیِ افقی با قطرِ نامیِ بیش از ۲۰۰ میلی‌متر
کاربردِ فولادیِ گالوانیزه در خاکمطلقاً ممنوع
زاویه‌یِ اتصالِ انشعابِ لوازمِ بهداشتی به شاخه‌یِ افقیبیش از ۱۵ درجه
عمقِ تراشیدنِ بسترِ سنگی زیرِ لولهدست‌کم ۷۵ میلی‌متر زیرِ ترازِ نصب
برو به آزمونِ همین فصل