مبحث ۲۲ — مراقبت و نگهداری از ساختمان‌ها
درسنامه — تأسیسات برقی
خلاصه‌یِ بندهایِ ۲۲-۷، مستقیماً از متنِ رسمیِ مبحث.
کلیات و عللِ کاهشِ ایمنی
•هدفِ این فصل، تعیینِ حداقل الزاماتی است که در جهتِ جلوگیری از برق‌گرفتگی و آتش‌سوزیِ ناشی از تأسیساتِ برقیِ ساختمان در زمانِ بهره‌برداری باید رعایت شوند. ⚠️ این ضوابط تنها تأسیساتِ برقیِ نصبِ ثابت را که جزئی از ساختمان هستند در بر می‌گیرد و لوازمِ برقیِ ساکنین مانندِ یخچال و تلویزیون را شامل نمی‌شود.
•تأسیساتِ برقی ممکن است به این علل ایمنیِ خود را از دست بدهد: فرسودگیِ اثرِ مرورِ زمان یا عواملِ محیطی، دخل‌وتصرف بدونِ اطلاعاتِ کافی، یا تعمیرات/جابه‌جایی‌هایی که سببِ تغییرِ تأسیسات شوند. برایِ اطمینان از ایمنی، پس از پایانِ کار یا هرگونه تغییر و در فواصلِ زمانیِ معین، باید تأسیسات مورد بازرسی قرار گیرد.
مدارکِ زمانِ اجرا، استانداردها و ضوابطِ نصب
•مدارکِ لازمِ زمانِ اجرا شاملِ: نقشه‌هایِ چون‌ساختِ تأسیساتِ برقی، مشخصاتِ وسایل و تجهیزاتِ به‌کاررفته، و جزئیاتِ اجراییِ مقاطعِ حساس (نقشه‌هایِ کارگاهی یا عکس) است؛ این مدارک باید در بازرسی‌هایِ دوره‌ای استفاده شوند.
•کلیه‌یِ وسایل و تجهیزاتِ به‌کاررفته باید با استانداردهایِ ملیِ ایران یا استانداردهایِ معتبرِ بین‌المللی مطابقت داشته باشد؛ در صورتِ عدمِ تطابق، تجهیزات باید طبقِ مبحثِ سیزدهم تعویض یا اصلاح شوند.
•کلیه‌یِ وسایل و تجهیزاتِ برقی باید مطابقِ مبحثِ سیزدهمِ مقرراتِ ملیِ ساختمان انتخاب و نصب شده باشند.
عملیاتِ بازرسی و بازدیدِ عینی
•عملیاتِ بازرسیِ تأسیساتِ برقی در هر دوره شاملِ سه بخش است: بازدیدِ عینی، انجامِ آزمون‌ها و تهیه‌یِ گزارشِ بازرسی.
•بازدیدِ عینی باید قبل از آزمون‌ها و بخش‌به‌بخش، با رعایتِ کاملِ نکاتِ ایمنی انجام شود؛ موارد شاملِ (ولی نه محدود به) تابلوها، جعبه‌هایِ تقسیم/پریزها/کلیدها، هادی‌ها (کابل و سیم)، عایق‌بندی و موانع در برابرِ تماسِ مستقیم، تجهیزاتِ حفاظت در برابرِ تماسِ غیرمستقیم (هادیِ حفاظتی، الکترودِ زمین، لوازمِ حفاظتیِ جریانِ باقیمانده)، برچسب‌ها، برق‌گیرها و تجهیزاتِ اعلامِ حریق است.
انجامِ آزمون‌هایِ برقی
در آزمون‌ها، حداقل ۱۰٪ از لوازم و تجهیزاتِ قطع‌ووصل باید باز و بازدید شود؛ اگر تعدادِ موارد ایراد از ۳٪ کل تجاوز کند، باید همه‌یِ لوازم و تجهیزاتِ قطع‌ووصل کنترل شوند.
•آزمونِ تداومِ هادیِ حفاظتی و هم‌بندی‌هایِ اصلی/اضافی؛ آزمونِ مقاومتِ الکتریکیِ عایق‌بندیِ تأسیسات (دو مرحله: بینِ هادی‌هایِ برق‌دار و خنثی، و بینِ هادی‌هایِ برق‌دار و زمین، با ولتاژِ مستقیم).
•آزمونِ مقاومتِ الکتریکیِ عایق‌بندیِ اعمال‌شده در کارگاه: ولتاژِ متناوب با فرکانسِ شبکه و ولتاژِ ۳۷۰۰ ولت به مدتِ یک دقیقه اعمال می‌شود؛ نباید شکستِ عایق‌بندی یا جرقه رخ دهد.
•آزمونِ صحتِ قطب‌بندی (عبورِ فاز از کلیدِ قطع‌ووصل)، آزمونِ اندازه‌گیریِ مقاومتِ الکترودِ زمین، آزمونِ کنترلِ قطعِ به‌موقعِ تغذیه به‌صورتِ خودکار (با اندازه‌گیریِ امپدانسِ حلقه‌یِ اتصالِ کوتاه)، اندازه‌گیریِ جریان‌هایِ اتصالِ کوتاه، و آزمونِ ارزیابیِ نحوه‌یِ کارِ تجهیزات و فرمان‌ها.
گزارشِ بازرسی، نشانه‌گذاری و دوره‌یِ تناوبِ بازرسی
•گزارشِ بازرسی باید شاملِ کلیه‌یِ بازدیدهایِ عینیِ انجام‌شده، آزمون‌هایِ انجام‌شده و نتایجِ آن‌ها، شرحِ کلیه‌یِ نواقصِ مشاهده‌شده و شرحِ عملیاتِ رفعِ نواقص باشد؛ ⚠️ کلیه‌یِ عملیاتِ بازرسیِ این فصل باید توسطِ افرادِ حقیقی یا حقوقیِ ذی‌صلاحِ تأییدشده انجام شود.
•نشانه‌گذاری (بندِ منطقیِ ۲۲-۷-۱۰): در نقطه‌یِ شروعِ هر تأسیسات یا انشعاب، در نقاطِ اتصال به الکترودهایِ زمین و هم‌بندی‌ها، و در نقاطِ استفاده از وسایلِ حفاظتِ جریانِ باقیمانده، باید اطلاعیه‌ها و پلاک‌هایِ هشداردهنده با دوامِ کافی نصب شود.
•دوره‌یِ تناوبِ بازرسیِ تأسیساتِ برقی باید مطابقِ جدولِ ۲۲-۷-۱ باشد؛ برایِ موارد ذکرنشده در جدول، ⚠️ سالانه حداقل یک‌بار بازرسی الزامی است — و لازم است در دوره‌هایِ تناوبِ کوتاه‌تر، بازرسی‌هایِ مختصرتر (حتی توسطِ افرادِ عادیِ آشنا به امورِ برقی، بدونِ نیاز به آزمون) نیز صورت گیرد.
تجهیزاتِ الکتریکیِ پرکاربرد: تابلو، رله، کلید، کابل
•تابلوهایِ برق: سلامتِ بدنه/درب کنترل می‌شود؛ فضایِ داخلِ تابلو (در حالتِ بی‌برق) با مکنده تمیز می‌شود — ⚠️ استفاده از هوایِ فشرده برایِ تمیزکاری توصیه نمی‌شود چون ممکن است ذراتِ خارجی را در عایق‌بندی نفوذ دهد؛ پیچ‌ومهره‌ها از نظرِ خرابی/خوردگی/دمایِ زیاد کنترل و اتصالاتِ مس-آلومینیوم با ترکیباتِ آنتی‌اکسید محافظت می‌شود.
•رله‌هایِ حفاظتی: نگهداری، تست و بازرسیِ آن‌ها باید طیِ برنامه‌یِ منظمِ سالیانه انجام گیرد — وضعیتِ فیزیکی و تست‌هایِ الکتریکی مطابقِ توصیه‌یِ سازنده.
•کلیدهایِ اتوماتیک: حایل‌هایِ بینِ تیغه‌ها تمیز و عایق‌بندی از نظرِ پدیده‌یِ کرونا/قوسِ الکتریکی بازدید می‌شود؛ کنتاکت‌ها و فشارِ فنر کنترل و کلید با دست باز‌وبسته می‌شود.
•کابل، کانال و باس‌داکت: کابل‌ها قبل از هر اقدامی (در صورتِ نیاز به لمس) باید بی‌برق شوند؛ مسیرِ کابل‌کشی از نظرِ زاویه‌یِ خمش، نشتِ روغن و اتصالِ زمین بازدید می‌شود؛ باس‌داکت پس از بی‌برق‌کردن و زمین‌کردن، از نظرِ استحکام و داغ‌شدنِ بیش از حد کنترل می‌شود.
تجهیزاتِ الکتریکیِ پرکاربرد: ترانسفورماتور، باتری و موتورهایِ الکتریکی
•ترانسفورماتور: اطلاعاتِ ولتاژ/جریان/دما باید به‌صورتِ هفتگی ثبت شود؛ ⚠️ در ترانسفورماتورِ روغنی، روغن باید به‌طورِ سالانه نمونه‌برداری و از نظرِ شکستِ عایقی، اسیدی‌بودن، رنگ و پلیمریزاسیون آزمایش شود؛ آنالیزِ گازِ محلول در روغن، سالی یک بار توسطِ آزمایشگاهِ ذی‌صلاح انجام می‌شود.
•باتری و شارژرِ باتری: سطوح و اتصالاتِ باتری تمیز و آچارکشی می‌شود؛ ⚠️ در باتری‌هایِ سرب‌اسید، اختلافِ بیش از ۵۰ واحد بینِ چگالیِ نسبیِ الکترولیتِ سلول‌ها، حاکی از وجودِ سلولِ خراب است و باید اصلاح یا تعویض شود.
•موتورهایِ الکتریکی: نگهداری در سه حالت انجام می‌شود — «نصب و در حالِ کار» (بازدیدِ ظاهری/دما/لرزش هر ۶ ماه؛ روغن/جریانِ الکتریکی سالانه)، «نصب و بی‌بار» (مقاومتِ عایقی/شاخصِ پلاریزاسیون/مقاومتِ اهمیِ سیم‌پیچ‌ها سالانه)، و «بازدیدِ اساسی» (هر ۶۰ ماه، شاملِ پیاده‌کردنِ احتمالیِ موتور از کوپلینگ).
جدولِ مرورِ سریع
چه تأسیساتی مشمولِ این فصل نیستلوازمِ برقیِ ساکنین مانندِ یخچال و تلویزیون — فقط تأسیساتِ ثابتِ ساختمان مشمول است
مرجعِ انتخاب و نصبِ تجهیزاتِ برقیمبحثِ سیزدهمِ مقرراتِ ملیِ ساختمان
حداقل درصدِ نمونه‌برداریِ آزمونِ لوازمِ قطع‌ووصل۱۰٪ از کل
آستانه‌یِ ایراد برایِ الزامِ کنترلِ کاملِ همه‌یِ تجهیزاتبیش از ۳٪ از کل
ولتاژ و زمانِ آزمونِ عایق‌بندیِ کارگاهی۳۷۰۰ ولت، به مدتِ یک دقیقه
تناوبِ ثبتِ اطلاعاتِ ترانسفورماتورهفتگی
تناوبِ نمونه‌برداری از روغنِ ترانسفورماتورِ روغنیسالانه یک‌بار
آستانه‌یِ اختلافِ چگالیِ الکترولیتِ سلول‌هایِ باتریبیش از ۵۰ واحد = سلولِ خراب
تناوبِ بازدیدِ ظاهریِ موتورِ الکتریکیِ نصب‌شده و در حالِ کارهر ۶ ماه یک‌بار
تناوبِ بازدیدِ اساسیِ موتورِ الکتریکیهر ۶۰ ماه (پنج سال) یک‌بار
تناوبِ پیش‌فرضِ بازرسیِ موارد ذکرنشده در جدولِ ۲۲-۷-۱سالانه حداقل یک‌بار
برو به آزمونِ همین فصل