مبحث ۲۳ — الزامات ترافیکی ساختمان
درسنامه — اصول اثرسنجی ترافیکی ساختمان‌ها
خلاصه‌یِ بندهایِ ۱-۲-۲۳، مستقیماً از متنِ رسمیِ مبحث.
گامِ ۱ — تعیینِ سطحِ خدماتِ اثرسنجی
•سطحِ خدماتِ اثرسنجی برایِ یک توسعه‌یِ خاص باید با توجه به میزانِ سفرسازیِ کاربری تعیین شود، چون میزانِ سفرسازی رابطه‌یِ مستقیمی با نوع، ابعاد و اندازه‌یِ کاربری دارد.
•بر اساسِ آیین‌نامه‌یِ طراحیِ معابرِ شهری (مصوبِ ۱۳۹۹)، سطحِ خدماتِ اثرسنجی به چهار دسته تقسیم می‌شود: توسعه‌هایِ بسیار کوچک (کمتر از ۱۰۰ سفر در ساعتِ اوج)، کوچک مقیاس (۱۰۰ تا ۵۰۰ سفر)، متوسط مقیاس (بیش از ۵۰۰ و کمتر از ۱۰۰۰ سفر)، و بزرگ مقیاس (۱۰۰۰ سفر یا بیشتر).
•توسعه‌هایِ بسیار کوچک تنها نیازمندِ بازدید، بازنگریِ طراحی و تعیینِ محلِ مناسبِ دسترسی‌اند. توسعه‌هایِ بزرگ مقیاس نیازمندِ بازنگریِ سیستمِ حمل‌ونقلِ موجود در مطالعاتِ جامعِ ترافیکیِ شهری و تحلیلِ جامع با نرم‌افزارهایِ مربوطه‌اند.
نکته‌یِ کلیدی: ساعتِ اوجِ معابر و کاربری باید شاملِ روزهایِ کاری و آخرِ هفته باشد، و «سفر» شاملِ ورود/خروج به‌و‌از کاربری و سفرهایِ گذری است. چنانچه توسعه‌یِ کاربری چندفاز انجام شود، تعیینِ سطحِ خدمات باید برایِ هر فاز جداگانه و مطابقِ تعاریفِ هر سطح انجام گیرد.
گامِ ۲ — تعیینِ افقِ طرح
•افقِ طرحِ خدمات باید توسطِ تهیه‌کننده‌یِ طرح و کارشناسانِ سیستمِ حمل‌ونقل و ترافیکِ شهر تعیین شود؛ به تاریخِ بهره‌برداری یا سالِ تکمیلِ فازهایِ اصلی و افق‌هایِ برنامه‌هایِ بالادستی (طرحِ جامعِ حمل‌ونقل، طرحِ جامعِ شهری، طرحِ تفصیلی، طرحِ هادی) وابسته است.
•برایِ توسعه‌هایِ کوچک (کمتر از ۵۰۰ سفر در ساعتِ اوج): افقِ پیشنهادی، سالِ پیش‌بینی‌شده‌یِ بهره‌برداریِ کامل است. برایِ توسعه‌هایِ متوسط یا بزرگ در یک فاز: علاوه بر آن، افقِ طرحِ خدمات و برنامه‌هایِ بالادستی نیز باید در نظر گرفته شود.
•برایِ توسعه‌هایِ متوسط یا بزرگ در چند فاز: افقِ طرح باید سالِ بهره‌برداریِ هر فاز، سالِ بهره‌برداریِ کاملِ توسعه، افقِ برنامه‌هایِ بالادستی و سالِ اتمامِ بهبودِ حمل‌ونقلِ محدوده را هم‌زمان پوشش دهد.
گامِ ۳ — تعیینِ محدوده‌یِ بلافصلِ ساختمان
•تعیینِ محدوده‌یِ بلافصلِ ساختمان در توسعه‌هایِ جدید به قضاوتِ کارشناسیِ دقیق و شناختِ سیستمِ حمل‌ونقلِ محدوده نیاز دارد؛ سطحِ تأثیرِ هر مطالعه با توجه به ابعاد و ماهیتِ توسعه متفاوت است.
•برایِ توسعه‌هایِ با کمتر از ۳۰۰ سفر در ساعتِ اوج: محدوده‌یِ بلافصلِ پیشنهادی در شعاعِ ۳۰۰ متریِ پیمایش است.
•برایِ توسعه‌هایِ با ۳۰۰ تا ۵۰۰ سفر در ساعتِ اوج: تمامیِ تقاطع‌هایِ چراغ‌دار و دسترسی‌هایِ بالاترِ از ردهٔ محلی در ۸۰۰ متری، و تمامیِ تقاطع‌هایِ غیرچراغ‌دارِ اصلی و دسترسی‌هایِ بالاترِ از ردهٔ محلی در ۴۰۰ متریِ کاربری.
•برایِ توسعه‌هایِ با بیش از ۵۰۰ سفر در ساعتِ اوج: تمامیِ تقاطع‌هایِ چراغ‌دار و رمپ‌هایِ بزرگراهی در ۱٫۶ کیلومتری (۳/۲ کیلومتر)، و تمامیِ معابر/تقاطع‌هایِ غیرچراغ‌دارِ اصلی و دسترسی‌هایِ بالاترِ از محلی در ۱٫۶ کیلومتریِ کاربری.
گامِ ۴ — بررسیِ تسهیلاتِ ترافیکیِ موجود
•برایِ خدماتِ اثرسنجی، اطلاعاتِ عرصه‌یِ شبکه‌یِ حمل‌ونقل در محدوده‌یِ بلافصل باید برایِ وضعِ موجود و آتی برداشت شود. مهم‌ترین اطلاعاتِ لازم: شبکه‌یِ معابر (نقشه، رده‌بندیِ عملکردی، مقطعِ عرضی، مشخصاتِ هندسیِ پیاده‌رو و مسیرِ دوچرخه، کاربری‌هایِ اطراف)؛ تقاطع‌ها (نقشه، نحوه‌یِ کنترل، مشخصاتِ هندسی)؛ چراغِ راهنمایی (نوعِ کنترل، طرحِ فازبندی).
•هم‌چنین: حمل‌ونقلِ همگانی (مسیرها و ایستگاه‌ها)؛ پارکینگ‌ها (تعداد و مشخصاتِ موجود)؛ ایمنی (نقاطِ حادثه‌خیز، تجهیزاتِ ایمنیِ موجود، آمارِ تصادفات)؛ علائم و تجهیزاتِ راهنمایی‌ورانندگی؛ و مطالعاتِ فرادست (طرحِ جامع و تفصیلیِ شهر).
گامِ ۵ — تعیینِ سفرسازیِ بنا (فرآیندِ چهارمرحله‌ای)
•برایِ مطالعه‌یِ تأثیرِ احداثِ هر کاربریِ جدید، تحلیلِ تقاضایِ سفر باید شاملِ چهار مرحله باشد: برآوردِ تولید و جذبِ سفر، توزیعِ سفر، انتخابِ شیوه‌یِ نقلیه، و تخصیصِ ترافیک. شناختِ تقاضا برایِ کاربری‌هایِ با بیش از ۱۰۰۰ سفر در ساعتِ اوج به شکلِ چهارمرحله‌ایِ کلاسیک، و برایِ کاربری‌هایِ کمتر از ۱۰۰۰ سفر به شکلِ تقریبی انجام می‌شود.
•برداشتِ حجمِ ترافیک باید در زمان‌هایی صورت گیرد که تعیینِ ساعتِ اوج ممکن باشد؛ بازه‌هایِ زمانیِ برداشت (روزِ کاری/تعطیل، صبح ۶:۳۰-۱۱، ظهر ۱۱-۱۵، عصر ۱۵-۱۹، شب ۱۹-۲۴) بر اساسِ نوعِ کاربری متفاوت است و نباید از ۸ ساعت در روز کمتر باشد.
•برآوردِ تولید و جذبِ سفر با سه روش انجام می‌شود، به ترتیبِ اولویت: (۱) مدلِ رگرسیون (نیازمندِ بیش از ۳ نمونه در بانکِ اطلاعاتی و معناداری در بازه‌یِ اطمینانِ ۹۰٪)، (۲) مقدارِ میانگین (نیازمندِ انحرافِ معیارِ نرخِ سفرسازیِ حداکثر ۱۱۰٪ میانگین)، (۳) شناسه‌یِ کاربری (تطبیق با کاربریِ نمونه‌هایِ مشابه).
•برآوردِ توزیعِ سفر با الگویِ توزیعِ فعلی یا روش‌هایِ ابتکاری/اجرایی انجام می‌شود؛ برآوردِ سهمِ شیوه‌هایِ سفر بر اساسِ مدل‌ها یا راهنمایِ شهرِ موردِ نظر است؛ و تخصیصِ ترافیک — برایِ توسعه‌هایِ کوچک به‌صورتِ تحلیلی/قضاوتی و برایِ توسعه‌هایِ متوسط/بزرگ با تحلیلِ نرم‌افزاری و شبیه‌سازی — تقاضایِ برآوردشده را به شبکه‌یِ معابرِ اطراف تخصیص می‌دهد.
گام‌هایِ ۶ و ۷ — برآوردِ تقاضایِ پارکینگ و طراحیِ دسترسی
•برآوردِ تقاضایِ پارکینگ روشی مشابهِ برآوردِ تولید و جذبِ سفر دارد (بر اساسِ ضوابطِ راهنمایِ شهرها)؛ برایِ برآورد بر اساسِ نوعِ کاربری می‌توان به جدولِ نسبتِ تقاضایِ پارکینگ در فصلِ گردشِ سواره (بندهایِ ۲۳-۴-۷ و ۲۳-۴-۸-۱ در سندِ اصلی) رجوع کرد.
•تحلیل و طراحیِ دسترسی‌هایِ داخلِ عارضه‌یِ موردِ نظر — شاملِ معابر و پیاده‌راه‌ها — با توجه به نوع و ابعادِ کاربری و شبکه‌یِ معابرِ اطراف تعیین می‌شود؛ هدف، تعیینِ وضعیتِ دسترسی‌ها برایِ تخصیصِ تقاضایِ پیش‌بینی‌شده بر رویِ طرحِ پیشنهادی است.
گامِ ۸ — بررسی و تحلیلِ سطحِ خدمتِ تسهیلاتِ موجود
•ظرفیتِ هر معبر، تقاطعِ بحرانیِ اطراف و دسترسیِ سواره باید تحلیل شود؛ ارزیابیِ عملکردِ ترافیک به شکلِ سطحِ خدمت (LOS) یا نسبتِ حجم به ظرفیت (V/C) گزارش می‌شود. شاخصِ سطحِ خدمت پس از احداثِ کاربری نباید از ترازِ قبل از احداث کمتر شود؛ در هسته‌یِ مرکزیِ شهر، کاهشِ یک درجه‌یِ سطحِ خدمت با تأییدِ مراجعِ ذیصلاح و مشروط به حفظِ حداقلِ سطحِ D بلامانع است.
•تحلیلِ ظرفیتِ معابرِ بلافصل (خیابان‌هایِ شریانی و جمع‌وپخش‌کننده): بر اساسِ نرخِ حجم به ظرفیت و سرعتِ سفر. سطحِ A یعنی سرعتِ سفر ≥ ۸۵٪ سرعتِ جریانِ آزاد؛ سطحِ F یعنی سرعتِ سفر ≤ ۳۰٪ آن.
•تحلیلِ ظرفیتِ عابرِپیاده در معابر: بر اساسِ نمره‌یِ سطحِ سرویسِ عابرِپیاده و فضایِ لازم برایِ هر نفر (مترمربع). تحلیلِ ظرفیتِ تقاطع‌هایِ چراغ‌دار: بر اساسِ نرخِ حجم به ظرفیت و تأخیر — سطحِ A یعنی تأخیرِ کمتر از ۱۰ ثانیه، سطحِ F یعنی تأخیرِ بیش از ۸۰ ثانیه.
•تحلیلِ ظرفیتِ میدان: بر اساسِ نرخِ حجم به ظرفیت و تأخیرِ کنترلی (میانگینِ وزنیِ تأخیرِ خطوطِ ورودی). تحلیلِ ظرفیتِ وسایلِ نقلیه‌یِ همگانی: بر اساسِ نمره‌یِ سطحِ خدمتِ حمل‌ونقلِ همگانی (امتیازِ رضایتیِ مسافران).
گامِ ۹ — تحلیلِ وضعیتِ طرحِ دسترسی ساختمان
•اگر طرحِ دسترسی و عملکردِ شبکه‌یِ معابر و تقاطع‌هایِ اطراف مناسب تشخیص داده شود، جزئیاتِ طراحیِ تقاطع و دسترسی‌ها (مانندِ افزایشِ طولِ باندِ گردش، تغییرِ فازبندی) و تعریض‌هایِ لازم باید به‌طورِ ویژه مشخص شوند.
•چنانچه نتایجِ ارزیابی نشان دهد طرحِ دسترسی از نظرِ سطحِ خدمت، ایمنی یا جریانِ ترافیک مشکل‌ساز است، طرحِ دسترسی باید بازبینی، اصلاح یا جایگزین شود و تخصیصِ تقاضا مجدداً انجام گیرد.
•اگر تقاضایِ کاربریِ جدید به‌همراهِ تقاضایِ پس‌زمینه بسیار بیشتر از عرضه‌یِ شبکه باشد، یک گزینه تغییرِ برنامه‌یِ فیزیکی برایِ کاهشِ تقاضاست — که مستلزمِ تکرارِ کاملِ فرآیندِ برآوردِ سفر، پارکینگ، طراحیِ شبکه‌یِ داخلی و تخصیصِ ترافیک است. اصلاحاتِ لازم در شبکه، با هزینه‌یِ مالک و تأییدِ مراجعِ ذیصلاحِ شهری انجام می‌شود.
جدولِ مرورِ سریع
چهار دسته‌یِ سطحِ خدماتِ اثرسنجیبسیار کوچک (<۱۰۰ سفر)، کوچک (۱۰۰-۵۰۰)، متوسط (۵۰۰-۱۰۰۰)، بزرگ (≥۱۰۰۰ سفر در ساعتِ اوج)
محدوده‌یِ بلافصل برایِ <۳۰۰ سفرشعاعِ ۳۰۰ متریِ پیمایش
محدوده‌یِ بلافصل برایِ >۵۰۰ سفرتقاطع‌هایِ چراغ‌دار/رمپ‌هایِ بزرگراهی در ۱٫۶ کیلومتری
چهار مرحله‌یِ تحلیلِ تقاضایِ سفرتولید/جذبِ سفر، توزیعِ سفر، انتخابِ شیوه، تخصیصِ ترافیک
مرزِ روشِ کلاسیک/تقریبیِ سفرسازی۱۰۰۰ سفر در ساعتِ اوج
اولویتِ روش‌هایِ برآوردِ تولید/جذبِ سفر۱) مدلِ رگرسیون؛ ۲) مقدارِ میانگین؛ ۳) شناسه‌یِ کاربری
حداقلِ بازه‌یِ زمانیِ برداشتِ حجم۸ ساعت در روز
قاعده‌یِ کاهشِ سطحِ خدمت پس از احداثنباید کمتر از قبل شود؛ در هسته‌یِ مرکزیِ شهر کاهشِ یک‌درجه تا حداقلِ D بلامانع
سطحِ خدمتِ تقاطعِ چراغ‌دارِ Aتأخیرِ کمتر یا مساویِ ۱۰ ثانیه
سطحِ خدمتِ تقاطعِ چراغ‌دارِ Fتأخیرِ بیش از ۸۰ ثانیه
برو به آزمونِ همین فصل