مبحث ۵ — مصالح و فرآورده‌های ساختمانی
درسنامه — کلیات
خلاصه‌یِ بندهایِ ۵-۱، مستقیماً از متنِ رسمیِ مبحث.
هدف و دامنه‌یِ کاربرد
•هدف از تدوینِ مبحثِ ۵، ارائه‌یِ مشخصاتِ فنیِ موادُ، مصالح و فرآورده‌هایِ ساختمانی است، به‌منظورِ تأمینِ ایمنی، بهداشت، دوام، حفاظتِ محیطِ زیست و صرفه‌یِ اقتصادی در ساختمان.
•دامنه‌یِ کاربردِ مبحث محدود به انواعِ مواد، مصالح و فرآورده‌هایِ ساختمانیِ متعارف و نوین است که در بنایِ انواعِ ساختمان‌ها و تأسیساتِ مربوط مورد استفاده قرار می‌گیرد.
•مهندسانِ طراح، ناظر و مجری باید با توجه به مشخصاتِ ساختمان و تأسیسات، مصالحِ مناسب را انتخاب و حداقلِ مشخصاتِ فنیِ آن‌ها را مطابقِ طرح ارائه کنند؛ مشخصاتِ ارائه‌شده در طرح‌ها باید با ضوابطِ این مبحث تطبیق کند.
•با توجه به زلزله‌خیز بودنِ ایران، باید برایِ سبک‌سازی و کاهشِ جرمِ ساختمان، مصالحِ مقاوم و سبک با حداکثرِ نسبتِ مقاومت به وزن به کار برده شود تا ضمنِ ایمنیِ بیشتر، تأثیرِ زلزله بر ساختمان نیز کاهش یابد.
•با توجه به ضرورتِ حفظِ محیطِ زیست، تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان باید در استفاده‌یِ مجدد، بازیافت و بازیابیِ مواد و مصالحِ ساختمانی، با رعایتِ ضوابط و صرفه‌یِ اقتصادی، اهتمام ورزند.
•یادآوری: در موردِ هر دسته از مصالح، رعایتِ الزاماتِ مقرر در دیگر مباحثِ مقرراتِ ملی نیز ضروری است.
دسته‌بندیِ مصالح (۵-۱-۲)
•مبحثِ ۵، مواد و مصالح و فرآورده‌هایِ ساختمانی را در قالبِ ۲۰ گروه طبقه‌بندی می‌کند که هر گروه معمولاً یک فصلِ مستقلِ همین مبحث را تشکیل می‌دهد: سیمانِ هیدرولیکی؛ آهک و فرآورده‌هایِ آن؛ گچ و فرآورده‌هایِ آن؛ ملات‌هایِ ساختمانی؛ سنگ‌هایِ ساختمانی؛ سنگدانه‌ها؛ کاشیِ سرامیکی؛ فرآورده‌هایِ سفالی و آجرها؛ فرآورده‌هایِ سیمانی؛ قیر و قطران.
•ادامه‌یِ دسته‌بندی: عایق‌هایِ رطوبتی؛ عایق‌هایِ حرارتی؛ شیشه؛ یراق‌آلاتِ ساختمانی؛ رنگ و پوشش‌هایِ ساختمانی؛ پلیمرهایِ ساختمانی؛ چوب و فرآورده‌هایِ آن؛ آهن، فرآورده‌هایِ آهنی و مصالحِ جوشکاری؛ فلزاتِ غیرآهنی؛ نانومواد؛ و مصالحِ نوین (این آخری در پیوستِ ۱ مبحث ارائه شده و به‌طورِ مستقل فصل‌بندی نشده است).
الزاماتِ استاندارد (۵-۱-۳)
•مواد، مصالح و فرآورده‌هایِ ساختمانی باید از نظرِ ویژگی، مشخصاتِ فنی و روش‌هایِ آزمایش، منطبق با استانداردهایِ ملیِ ایران و معیارهایِ پذیرفته‌شده در هر بخش از این مبحث باشند.
•در مدتِ اعتبارِ مبحث، چنانچه استانداردها یا ویرایش‌هایِ جدیدی از استاندارد به تصویب برسد، به استانداردهایِ موجود اضافه یا جایگزینِ آن‌ها خواهد شد.
•اگر در پاره‌ای از موارد استانداردِ ملی وجود نداشته باشد، تا زمانِ تدوینِ استانداردِ ملی، باید استانداردهایِ معتبرِ بین‌المللی نظیرِ ASTM و EN ISO ملاکِ عمل قرار گیرد.
•برخی استانداردهایِ سازمانِ ملیِ استاندارد جنبه‌یِ اجباری و برخی جنبه‌یِ اختیاری دارند که ممکن است در آینده اجباری شوند؛ اطلاعاتِ به‌هنگامِ اجباری/اختیاری‌بودنِ استانداردها باید از پایگاهِ سازمانِ ملیِ استاندارد ایران اخذ شود.
ویژگی‌ها، تأییدِ کیفیت و مطابقتِ با استاندارد (۵-۱-۴ تا ۵-۱-۶)
•تولیدکنندگان و واردکنندگانِ مواد، مصالح و فرآورده‌ها باید ویژگی‌ها و مشخصاتِ فنیِ آن‌ها را برابرِ استانداردهایِ مربوط معتبر بشمارند و در صورتِ درخواستِ مصرف‌کننده، توزیع‌کننده یا واردکننده، ملزم به ارائه‌یِ مشخصات‌اند.
•کنترلِ ویژگی‌ها و تطابق با استانداردها، از طریقِ پروانه‌یِ کاربردِ نشانِ استاندارد، با سازمانِ ملیِ استاندارد یا آزمایشگاه‌هایِ تأییدصلاحیت‌شده از سویِ آن سازمان است.
•تعیینِ مشخصاتِ فنی و تطابقِ ویژگی‌هایِ کارکردیِ مصالح، بر اساسِ مقرراتِ ملیِ ساختمان، با مرکزِ تحقیقاتِ راه، مسکن و شهرسازی (وابسته به وزارتِ راه و شهرسازی) و مراجعِ تأییدصلاحیت‌شده از سویِ آن مرکز، و از طریقِ صدورِ گواهی‌نامه‌یِ فنی است.
•طراحان و مجریان باید با توجه به محدوده‌یِ کاربردِ مصالحِ موردنظر، در نقشه‌ها و مدارکِ فنیِ مربوط، ویژگی‌ها و مشخصاتِ فنیِ مصالح را تعیین کنند؛ استفاده از مصالحی که با مشخصات و معیارهایِ این مبحث تطابق ندارند، مجاز نیست.
استفاده‌یِ مجدد، مصالحِ نوین، انبارکردن و تولید در کارگاه
•استفاده از موادِ، مصالح و فرآورده‌هایِ ساختمانیِ مستعمل، در صورتِ مطابقتِ مشخصاتِ فنیِ آن‌ها با معیارهایِ این مبحث و توجه به نوعِ مصرف، بلامانع است.
•مصالح و فرآورده‌هایِ ساختمانیِ نوین — از جمله مصالحِ نوینِ مندرج در پیوستِ ۱ مبحث — در صورتی قابلِ استفاده‌اند که مشخصات و دامنه‌یِ کاربردِ آن‌ها به تأییدِ سازمانِ ملیِ استاندارد یا مرکزِ تحقیقاتِ راه، مسکن و شهرسازی رسیده باشد و برایِ آن‌ها گواهی‌نامه‌یِ فنیِ معتبر اخذ شده باشد.
•مواد و مصالح باید طوری انبار شوند که دسترسی به آن‌ها آسان باشد؛ مصالحی که زودتر وارد شده زودتر خارج و مصرف شود و با مصالحِ دیگر مخلوط نشود. محیطِ نگهداری نباید سببِ از میان‌رفتنِ ویژگی‌هایِ محصول یا بسته‌بندیِ آن (مانندِ تابشِ آفتاب و رطوبت) شود، و تمهیداتِ اطفایِ حریق باید پیش‌بینی شود.
•مواد، مصالح و فرآورده‌هایِ تولیدی در کارگاه‌هایِ ساختمانی — نظیرِ بتن — باید با مشخصاتِ فنیِ پذیرفته‌شده در این مبحث مطابقت داشته باشد؛ رعایتِ نکاتِ ایمنی در تولیدِ آن‌ها در کارگاه، مطابقِ مبحثِ دوازدهم، الزامی است.
الزاماتِ واکنش در برابرِ آتش (۵-۱-۱۱)
•علاوه بر ضوابطِ ذکرشده در مبحثِ ۵، رعایتِ ضوابطِ مبحثِ سوم (حفاظتِ ساختمان‌ها در برابرِ حریق) در خصوصِ واکنشِ مصالح در برابرِ آتش نیز الزامی است.
جدولِ مرورِ سریع
هدفِ اصلیِ مبحثِ ۵ارائه‌یِ مشخصاتِ فنیِ مواد، مصالح و فرآورده‌هایِ ساختمانی برایِ ایمنی، بهداشت، دوام، محیطِ زیست و صرفه‌یِ اقتصادی
تعدادِ گروه‌هایِ دسته‌بندیِ مصالح در ۵-۱-۲۲۰ گروه (به‌علاوه‌یِ مصالحِ نوین در پیوستِ ۱)
مرجعِ استانداردِ اصلیاستانداردهایِ ملیِ ایران؛ در نبودِ آن، استانداردهایِ معتبرِ بین‌المللی مانندِ ASTM و EN ISO
مرجعِ کنترلِ ویژگی‌ها و پروانه‌یِ نشانِ استانداردسازمانِ ملیِ استاندارد ایران
مرجعِ گواهی‌نامه‌یِ فنیِ مصالحِ نوینمرکزِ تحقیقاتِ راه، مسکن و شهرسازی
مرجعِ ضوابطِ ایمنیِ تولید در کارگاهمبحثِ دوازدهمِ مقرراتِ ملی
مرجعِ ضوابطِ واکنش در برابرِ آتشمبحثِ سومِ مقرراتِ ملی
برو به آزمونِ همین فصل