مبحث ۵ — مصالح و فرآورده‌های ساختمانی
درسنامه — آهک و فرآورده‌های آن
خلاصه‌یِ بندهایِ ۵-۳، مستقیماً از متنِ رسمیِ مبحث.
تعریف و انواعِ آهکِ ساختمانی (۵-۳-۱-۱)
•آهکِ ساختمانی، آهکی است که بنا بر مشخصاتِ شیمیایی (خلوصِ سنگِ آهک)، فیزیکی و روشِ فرآوری (دما و نحوه‌یِ پخت)، برایِ مصارفِ ساختمانی به‌صورتِ آهکِ زنده یا شکفته کاربرد دارد. «آهک» واژه‌ای عمومی برایِ آهکِ زنده، هیدراته و هیدرولیک است که می‌تواند پرکلسیم، منیزیمی یا دولومیتی باشد (به‌ترتیب با کربناتِ منیزیمِ ۰-۵٪، ۵-۳۵٪ و ۳۵-۴۶٪).
•آهکِ زنده (آهکِ هوایی): آهکِ پرمایه‌ای با ۹۰ تا ۱۰۰٪ اکسیدِ کلسیم؛ بسیار زود شکفته می‌شود، هنگامِ شکفتن حرارتِ زیادی آزاد می‌کند و ازدیادِ حجمِ زیادی دارد؛ در مجاورتِ هوا خود را می‌گیرد و سفت می‌شود.
•آهکِ شکفته (آهکِ هیدراته): پودرِ خشکی که از ترکیبِ اکسیدِ کلسیم با آب حاصل می‌شود (عمدتاً هیدروکسیدِ کلسیم، یا مخلوط با اکسید/هیدروکسیدِ منیزیم)؛ دی‌اکسیدِ کربنِ هوا را جذب می‌کند و به سنگِ آهک تبدیل می‌شود.
•آهکِ هیدرولیکِ هیدراته (آهکِ آبی): از کلسینه‌شدنِ سنگ‌آهکِ حاویِ سیلیس و آلومین ساخته می‌شود؛ آهکِ کم‌مایه‌ای با ۶۵ تا ۷۵٪ اکسیدِ کلسیم و ۲۵ تا ۳۰٪ خاکِ رس؛ به‌کندی شکفته می‌شود، از نظرِ گیرش شبیهِ سیمانِ پرتلند است اما مقاومتش کمتر و دیرگیرتر است و نفوذِ آب در ملاتش بیشتر از ملاتِ سیمان است.
•آهکِ نیمه‌آبی: ۷۵ تا ۸۵٪ اکسیدِ کلسیم و ۱۵ تا ۲۵٪ خاکِ رس؛ مانندِ آهکِ آبی زیرِ آب می‌گیرد و سفت می‌شود، اما مقاومتش کمتر از آهکِ آبی است.
دسته‌بندیِ آهکِ ساختمانی (۵-۳-۱-۲)
•آهکِ هیدراته‌یِ هیدرولیکیِ ساختمانی — عمدتاً در اندودکاری (آستر و زبره)، ملات و افزودنیِ اصلاح‌کننده‌یِ بتن — به دو گروهِ «با کلسیمِ زیاد» (کمتر از ۵٪ اکسیدِ منیزیم) و «با منیزیمِ زیاد» (بیش از ۵٪ اکسیدِ منیزیم) تقسیم می‌شود.
•آهکِ هیدراته‌یِ پرداخت — در لایه‌یِ آستر، زیرکاری، روکشِ پرداخت، ملات و افزودنیِ بتن — بر حسبِ اکسیدهایِ غیرهیدراته و زمانِ شکل‌پذیری در دو گروهِ معمولیِ پرداخت و ویژه‌یِ پرداخت قرار می‌گیرد.
•آهکِ هیدراته برایِ مصارفِ بنایی، در چهار نوع: معمولی، ویژه، معمولیِ هوادار و ویژه‌یِ هوادار.
•آهکِ زنده، طبقِ استانداردِ ۱۴۶۹۶، بر اساسِ سرعتِ شکفتن به سه گروه تقسیم می‌شود: فعال (شکفتن در کمتر از ۵ دقیقه)، نیمه‌فعال (۵ تا ۳۰ دقیقه) و کم‌فعال (بیش از ۳۰ دقیقه).
فرآورده‌هایِ آهکی (۵-۳-۲)
•آجرِ ماسه‌آهکی — از فرآورده‌هایِ آهکی است (ارجاع به فصلِ ۵-۹، سفال و آجر).
•بتنِ آهکیِ سبک: از جنسِ سیلیکاتِ کلسیم؛ سبک و دارایِ خاصیتِ عایقِ حرارتی؛ قطعاتِ پیش‌ساخته‌اش در سقف و دیوارهایِ غیرباربر به کار می‌رود.
استانداردها و آزمایش‌ها (۵-۳-۳)
•استانداردهایِ اختصاصی: آهکِ هیدراته‌یِ هیدرولیکیِ ساختمانی (۴۷۳۸)، آهکِ هیدراته‌یِ پرداخت (۴۷۳۷)، آهکِ هیدراته‌یِ بنایی (۴۷۳۵)، آهکِ زنده و هیدراته برایِ تثبیتِ خاک (۵۷۱۵)، آهکِ زنده برایِ مصارفِ ساختمانی (۵۷۱۷)، آهکِ قابلِ‌استفاده با پوزولان (۷۱۵)، بتانه‌یِ آهکی (۱۷۵۴۱).
نکته‌یِ کلیدی: آهکِ زنده پیش از شکفته‌شدن هرگز نباید برایِ مصارفِ ساختمانی مصرف شود (بندِ ۵-۳-۳-۱-۵). آهک باید در جاییِ نمناک استفاده شود یا دست‌کم ۲۸ روز پس از مصرف نمناک نگه داشته شود، و باید به‌صورتِ دوغاب مصرف شود.
•آزمایش‌هایِ شیمیایی (استانداردِ ۴۷۳۶): اکسیدِ سیلیسیم و موادِ نامحلول، مجموعِ اکسیدهایِ آلومینیم/آهن/فسفر/تیتانیوم/منگنز، اکسیدهایِ کلسیم/منیزیم/استرانسیوم، تری‌اکسیدِ گوگرد، افتِ سرخ‌شدن در ۱۰۰۰ درجه، رطوبتِ آزاد، آهکِ مؤثر، سیلیسِ آزاد، دی‌اکسیدِ کربن و اکسیدهایِ غیرهیدراته.
•آزمایش‌هایِ فیزیکی (استانداردِ ۵۲۵۴): باقیمانده‌یِ آهکِ زنده، سرعتِ شکفتن، دانه‌بندی، چگالیِ ظاهریِ آزاد و متراکم، pH، روشنیِ پودر، غلظتِ استاندارد، شکل‌پذیری، انبساطِ اتوکلاو، آب‌نگهداری، ته‌نشینی و هوادار‌بودنِ آهکِ هیدراته.
ایمنی/بهداشت و سازگاری (۵-۳-۴ و ۵-۳-۵)
•کاربرد و جابه‌جاکردنِ آهک مستلزمِ رعایتِ نکاتِ ایمنی است: آهک به چشم و پوست آسیب می‌رساند و تنفسِ بخارِ آهکِ زنده حینِ شکفتن زیان‌آور است؛ در کارگاه ترجیحاً از آهکِ هیدراته استفاده شود.
•استفاده‌یِ کارگران از کلاهِ ایمنی، عینک و نقابِ حفاظتی، کفش و پوتینِ حفاظتی، دستکش، ماسک و لباسِ ایمنی الزامی است؛ شکفته‌کردنِ آهک با گرمازاییِ زیادی همراه است و باید با احتیاط انجام شود.
•سطحِ زیرینِ اندودِ آهک یا آهک‌و‌گچ باید حتماً خشک باشد. اندودِ ماسه‌سیمان با آهک برایِ بیشترِ سطوح و محیط‌هایِ مرطوب مناسب است.
•آبِ آهک سببِ خوردگیِ فلزات، به‌ویژه سرب، روی و آلومینیم می‌شود؛ قطعاتِ فلزی باید پیش از قرارگرفتن در ملاتِ آهکی یا سیمانی، با موادِ مناسب اندود شوند.
بسته‌بندی، حمل و نگهداری (۵-۳-۶)
•آهکِ زنده باید از تأثیرِ آب و دی‌اکسیدِ کربنِ هوا حفظ شود و همانندِ سیمان در ظروفِ مخصوص یا کیسه‌هایِ آب‌بندی‌شده نگهداری شود.
•آهکِ هیدراته باید در محلِ مناسب، مصون از نفوذِ دی‌اکسیدِ کربنِ هوا و تابشِ آفتاب، نگهداری شود تا از خشک‌شدنش جلوگیری شود.
•آهکِ شکفته را می‌توان راحت‌تر از آهکِ زنده انبار و حمل کرد و در صورتِ محفوظ‌ماندن از هوا، فعالیتش کم نمی‌شود؛ آهکِ زنده به‌سرعت از هوا رطوبت می‌گیرد و شکفته می‌شود، پس باید در جایِ خشک نگهداری شود.
•مشخصاتِ آهک باید رویِ ظروفِ حمل و کیسه‌ها نوشته شود؛ اگر آهک مدتی در انبار مانده و کیفیتش مشکوک باشد، باید پیش از مصرف آزمایش شود. بسته‌بندیِ آهک باید ویژگی‌هایِ استانداردِ ملیِ ایران شماره‌یِ ۴۷۳۴ را داشته باشد.
جدولِ مرورِ سریع
درصدِ اکسیدِ کلسیمِ آهکِ زنده۹۰ تا ۱۰۰٪
درصدِ اکسیدِ کلسیم و خاکِ رسِ آهکِ هیدرولیکِ هیدراتهاکسیدِ کلسیم ۶۵-۷۵٪؛ خاکِ رس ۲۵-۳۰٪
درصدِ اکسیدِ کلسیم و خاکِ رسِ آهکِ نیمه‌آبیاکسیدِ کلسیم ۷۵-۸۵٪؛ خاکِ رس ۱۵-۲۵٪
مرزِ آهکِ فعال/نیمه‌فعال/کم‌فعال (استانداردِ ۱۴۶۹۶)شکفتن در <۵ دقیقه / ۵-۳۰ دقیقه / >۳۰ دقیقه
مرزِ آهکِ هیدراته‌یِ هیدرولیکیِ کلسیم‌زیاد/منیزیم‌زیاداکسیدِ منیزیم کمتر/بیشتر از ۵٪
قاعده‌یِ کلیدی درباره‌یِ آهکِ زندهپیش از شکفته‌شدن هرگز نباید در مصارفِ ساختمانی مصرف شود
مدتِ نمناک‌نگه‌داشتنِ آهک پس از مصرفدست‌کم ۲۸ روز
استانداردِ بسته‌بندیِ آهکاستانداردِ ملیِ ایران شماره‌یِ ۴۷۳۴
فلزاتِ آسیب‌پذیر از آبِ آهکسرب، روی و آلومینیم
برو به آزمونِ همین فصل