مبحث ۵ — مصالح و فرآورده‌های ساختمانی
درسنامه — گچ و فرآورده‌های آن
خلاصه‌یِ بندهایِ ۵-۴، مستقیماً از متنِ رسمیِ مبحث.
تعریف (۵-۴-۱)
•گچِ ساختمانی، با فرمولِ شیمیاییِ CaSO4·½H2O، از موادِ چسباننده‌یِ ساختمانی (چسباننده‌یِ هوایی) است که در صورتِ خالص‌بودن سفیدرنگ است.
•گچِ ساختمانی از پختنِ سنگِ گچ، در دمایِ کم (حدودِ ۱۸۰ درجه‌یِ سلسیوس در شرایطِ آزمایشگاهی)، به دست می‌آید.
جدولِ دسته‌بندیِ گچ‌ها و اندودهایِ گچی (جدولِ ۵-۴-۱)
•گروهِ A — انواعِ گچِ ساختمانی: A1 (گچِ کاربردِ عمومی، مانندِ گچِ زیرکار)؛ A2 (گچِ سفیدکاری)؛ A3 (گچ برایِ فرآورده‌هایِ گچیِ پیش‌ساخته مانندِ بلوکِ گچی، صفحاتِ روکش‌دار، اجزایِ سقفِ کاذب).
•گروهِ B — اندودهایِ گچیِ آماده: B1 (اندودِ گچِ ساختمانی، حداقل ۵۰٪ گچ به‌همراهِ افزودنی و ماسه‌یِ معمولی)؛ B2 (اندودِ پایه‌گچی، حداکثر ۵۰٪ گچ)؛ B3 (اندودِ گچ-آهک، ترکیبِ B1/B2 با حداقل ۵٪ آهکِ ساختمانی)؛ B4 (اندودِ گچیِ سبک‌وزن، حداقل ۵۰٪ گچ با سبک‌دانه)؛ B5 (اندودِ پایه‌گچیِ سبک‌وزن، حداکثر ۵۰٪ گچ)؛ B6 (اندودِ گچ-آهکِ سبک‌وزن)؛ B7 (اندودِ گچیِ سختی‌سطحیِ اصلاح‌شده، برایِ پوشش‌هایِ سطوحِ بتنی).
•گروهِ C — اندودهایِ گچیِ ساختمانیِ ویژه: C1 (برایِ تولیدِ قطعاتِ گچیِ الیاف‌دار)؛ C2 (ملاتِ گچی، برایِ آجرچینیِ دیوارهایِ غیرباربر و جداگرها)؛ C3 (اندودِ آکوستیکی، جذبِ صدا)؛ C4 (اندودِ عایقِ حرارتی)؛ C5 (اندودِ محافظِ آتش)؛ C6 (اندودِ لایه‌نازک/پرداخت)؛ C7 (اندودِ مرکبِ پرداختِ نازک با ضخامتِ ۰٫۱ تا ۰٫۳ میلی‌متر، برایِ سطحِ صاف).
گچِ گیپتون (۵-۴-۲-۲)
•گچِ گیپتون، اندودِ گچِ ساختمانی برایِ اندودکاری با سختیِ سطحیِ اصلاح‌شده است، ویژه‌یِ پوشش‌هایِ سطوحِ بتنی؛ مقدارِ گچِ مصرفی در آن حداقل ۵۰٪ است و در دسته‌یِ B7 (طبقِ استانداردِ ۱-۱۲۰۱۵) قرار می‌گیرد.
فرآورده‌هایِ گچی (۵-۴-۲-۳)
•بلوکِ گچی: از گچِ ساختمانیِ فرآوری‌شده و آب (احتمالاً با الیاف/پرکننده/ماسه) تولید می‌شود؛ مکعب‌مستطیل با کام‌وزبانه رویِ حداقل دو لبه؛ کاربرد در تیغه‌هایِ غیرباربر و محافظتِ ستون/چاهِ آسانسور در برابرِ آتش؛ بر حسبِ چگالیِ خشک در سه رده (کم/متوسط/زیاد)، بر حسبِ جذبِ آب در سه رده و بر حسبِ مقاومت در دو رده‌یِ A و R (استانداردِ ۲۷۸۶) طبقه‌بندی می‌شود.
•بلوکِ سبکِ گچی: از گچِ صنعتی، سبک‌دانه و موادِ پلیمریِ محلول در آب ساخته می‌شود؛ کاربرد در تیغه‌هایِ غیرباربر و پوششِ سقفِ تیرچه؛ طبقِ استانداردِ ۱۴۵۰۲ در دو رده‌یِ چگالیِ کم (۶۰۰-۸۰۰ کیلوگرم بر مترمکعب) و متوسط (۸۰۰-۱۰۰۰ کیلوگرم بر مترمکعب).
•صفحاتِ روکش‌دارِ گچی: فرآورده‌هایِ مستطیل‌شکل و مسطح با هسته‌یِ گچی پوشیده با کاغذِ کرافت؛ برایِ تیغه‌چینیِ خشک، سقفِ کاذب، دیوارِ جداکننده و پوششِ قطعاتِ سازه‌ای؛ در انواعِ مقاومِ در برابرِ آتش، جذبِ آبِ کم، تراکمِ کنترل‌شده، سختیِ سطحیِ زیاد و مقاومتِ خمشیِ زیاد تولید می‌شوند. نوعِ الیافی، با الیافِ معدنی/غیرمعدنیِ پخش‌شده مسلح می‌شود.
•پنلِ مرکبِ صفحاتِ روکش‌دارِ گچیِ عایقِ حرارتی/صوتی: از لایه‌گذاریِ یک فرآورده‌یِ عایق‌کاری درونِ صفحاتِ گچی ساخته می‌شود؛ ردهِ۱ با فوم‌هایِ EPS، XPS، پلی‌یورتانِ صلب، PUR/PIR یا فنولیک (PF)؛ ردهِ۲ با پشمِ معدنی (MW).
•سقف‌پوش‌هایِ گچی: قطعاتِ پیش‌ساخته‌یِ گچی با لبه‌یِ داخلیِ ماهیچه‌دار، از مخلوطِ گچ، آب، الیافِ شیشه و افزودنی؛ برایِ پوششِ نمایِ سقف؛ در انواعِ مشبک (برایِ تهویه)، مشبکِ آکوستیکی و غیرمشبک تولید می‌شوند.
استانداردها و آزمایش‌ها (۵-۴-۳)
•ویژگی‌هایِ فیزیکی/مکانیکیِ گچِ ساختمانی و اندودهایِ آماده طبقِ استانداردِ ۱-۱۲۰۱۵؛ اگر رطوبتِ نسبیِ هوا بیش از ۶۰٪ باشد، باید از گچ‌هایِ اصلاح‌شده (پایدار در برابرِ رطوبت) استفاده شود.
•استفاده از ملاتِ گچ، برایِ چسباندنِ قطعاتِ بنایی در دیوارهایِ غیرباربر مجاز است. استانداردهایِ اختصاصی: بلوکِ گچی (۲۷۸۶)، بلوکِ گچیِ سبک (۱۴۵۰۲)، صفحاتِ روکش‌دار (۱۴۸۱۸)، صفحاتِ مسلح‌شده با الیاف (۱-۱۴۴۷۸ و ۲-۱۴۴۷۸)، سقف‌پوش (۱۱۶۱)، پنلِ مرکبِ عایق (۱۲۸۰۵)، بتنِ گچی (۵۰۳۲)، ماسه‌یِ ملاتِ گچ (۵۰۳۳).
•آزمایش‌هایِ شیمیاییِ گچ (استانداردهایِ ۲-۱۲۰۱۵، ۵۰۲۹، ۵۴۸۲): آبِ آزاد در ۴۵ درجه، آبِ ترکیبی در ۲۱۵-۲۳۰ درجه، افتِ حرارتی در ۲۸۰-۳۰۰ درجه، دی‌اکسیدِ کربن، سیلیس، اکسیدهایِ آهن/آلومینیم/کلسیم/منیزیم، تری‌اکسیدِ گوگرد، نمک‌هایِ سدیم و پتاسیم.
•آزمایش‌هایِ فیزیکیِ گچ: آبِ آزاد، نرمی، غلظتِ نرمال (دستگاهِ ویکاتِ اصلاح‌شده)، زمانِ گیرش، مقاومتِ فشاری و خمشی، چگالی. آزمایش‌هایِ بلوکِ گچی (استانداردِ ۲۷۸۶): ابعاد، تخت‌بودن، چگالیِ خشک، جرمِ سطحی، مقاومتِ خمشی، رطوبت، pH، جذبِ آب و سختیِ سطحی.
ایمنی/بهداشت و سازگاری (۵-۴-۴ و ۵-۴-۵)
•استفاده از کلاهِ ایمنی، عینک/نقابِ حفاظتی، کفش و پوتینِ حفاظتی، دستکش، ماسک و لباسِ ایمنی برایِ کارگران الزامی است؛ بارگیری باید با وسایلِ مناسب و کمترین گردوغبار انجام شود و کارگران باید برایِ جلوگیری از پارگیِ پاکت‌ها آموزش ببینند.
•در مناطقِ مرطوب، قطعاتِ فولادیِ مجاورِ گچ باید پیش از گچ‌کاری با رنگ‌هایِ ضدزنگ پوشانده شوند؛ در نقاطِ مرطوب، گچ و فرآورده‌هایِ گچی را نباید مستقیماً در مجاورتِ بتن و سایرِ فرآورده‌هایِ سیمانی به کار برد.
بسته‌بندی، حمل و نگهداری (۵-۴-۶)
•گچِ ساختمانی باید خشک و عاری از کلوخه باشد و در پاکت حمل شود؛ کیسه‌هایِ پلی‌پروپیلنیِ روکش‌دار مطابقِ استانداردِ ۱۰۷۴۰، و کاغذِ پاکت مطابقِ استانداردِ ۴۵۴۳.
•انبارِ نگهداریِ گچِ پاکتی باید سرپوشیده، تمیز و عاری از رطوبت باشد؛ در نگهداریِ درازمدت، پاکت‌ها باید رویِ سکویِ چوبی/پلاستیکی و با فاصله‌یِ حداقل ۱۰ سانتی‌متر از دیوار انبار شوند.
•در نگهداریِ کوتاه‌مدت و روباز، پاکت‌ها روی سکویی به ارتفاعِ حداقل ۱۰ سانتی‌متر چیده و با برزنت/روکشِ ضدآب پوشانده می‌شوند؛ در این حالت حداکثر ۱۴ پاکت و حداکثر یک هفته انبار مجاز است.
•وسیله‌یِ حمل باید سرپوشیده، تمیز و قابلِ‌پوشش با موادِ آب‌بند باشد تا از خیس‌شدن، جابه‌جایی و پارگیِ پاکت‌ها جلوگیری شود؛ تخلیه با کامیونِ کمپرسی یا پرتاب‌کردنِ پاکت‌ها مجاز نیست.
جدولِ مرورِ سریع
فرمولِ شیمیاییِ گچِ ساختمانیCaSO4·½H2O
دمایِ پختِ سنگِ گچ (آزمایشگاهی)حدودِ ۱۸۰ درجه‌یِ سلسیوس
سه گروهِ اصلیِ جدولِ ۵-۴-۱A: گچِ ساختمانی؛ B: اندودهایِ آماده؛ C: اندودهایِ ویژه
مرزِ رطوبتی برایِ الزامِ گچِ اصلاح‌شدهرطوبتِ نسبیِ بیش از ۶۰٪
رده‌هایِ چگالیِ بلوکِ سبکِ گچی (استانداردِ ۱۴۵۰۲)کم: ۶۰۰-۸۰۰ کیلوگرم بر مترمکعب؛ متوسط: ۸۰۰-۱۰۰۰ کیلوگرم بر مترمکعب
استانداردِ ویژگی‌هایِ بلوکِ گچیاستانداردِ ملیِ ایران شماره‌یِ ۲۷۸۶
حداکثرِ پاکت‌هایِ گچ در نگهداریِ کوتاه‌مدتِ روباز۱۴ پاکت، حداکثر یک هفته
قاعده‌یِ کلیدیِ سازگاریقطعاتِ فولادیِ مجاورِ گچ در مناطقِ مرطوب باید با رنگِ ضدزنگ پوشانده شوند؛ گچ نباید مستقیماً مجاورِ بتن در نقاطِ مرطوب به کار رود
برو به آزمونِ همین فصل