مبحث ۵ — مصالح و فرآورده‌های ساختمانی
درسنامه — ملات‌های ساختمانی
خلاصه‌یِ بندهایِ ۵-۵، مستقیماً از متنِ رسمیِ مبحث.
تعریف (۵-۵-۱)
•ملاتِ تازه، جسمی خمیری است که از اختلاطِ جسمِ چسباننده (مانندِ خمیرِ سیمان) و جسمِ پرکننده (مانندِ سنگدانه‌یِ ریز) ساخته می‌شود؛ در صورتِ نیاز به مشخصاتِ ویژه، موادِ افزودنی نیز به آن اضافه می‌شود.
•کاربردهایِ ملات: چسباندنِ قطعاتِ مصالحِ بنایی، تأمینِ بستری برایِ توزیعِ بار، اندودکاری، نماسازی و بندکشی.
•روان‌ملات‌ها نوعی ملات‌اند که بدونِ حالتِ جداشدگیِ سنگدانه، قابلیتِ پرکردنِ فضاها را با روانیِ بالا دارند.
دسته‌بندی از نظرِ گیرش: هوایی و آبی (۵-۵-۲-۱)
•ملاتِ هوایی: یا به‌طورِ فیزیکی در هوا خشک می‌شود و آبِ آزادش تبخیر می‌شود (مانندِ ملاتِ گل و کاهگل)، یا به‌طورِ شیمیایی در معرضِ هوا می‌گیرد و سفت می‌شود (مانندِ ملاتِ گچ و ملاتِ آهکِ هوایی)؛ این ملات‌ها برایِ گرفتن، سخت‌شدن و سخت‌ماندن به هوا نیاز دارند.
•ملاتِ آبی: در آب یا هوا به‌طورِ شیمیایی می‌گیرد و سفت می‌شود؛ مانندِ ملات‌هایِ سیمانی و گل‌آهک.
ملات‌هایِ گِلی، آهکی و ساروج (۵-۵-۲-۲-۱ تا ۱۱)
•ملاتِ گل و کاهگل: از مخلوطِ خاک و آب، با افزودنِ کاه برایِ جلوگیری از ترک، برایِ اندودِ ساختمان‌هایِ گلی، زیرسازیِ اندودِ گچی و آب‌بندیِ بام به کار می‌رود.
•شفته‌یِ آهک (ملاتِ آهک، خاکِ رس و سنگدانه): از مخلوطِ آهک، خاکِ رس، ماسه و آب؛ برایِ جلوگیری از نشتِ آب و پایدارکردنِ زمین برایِ بارگذاریِ بیشتر.
•ملاتِ ساروج: از آهکِ شکفته، خاکسترِ چوب، ماسه‌یِ بادی، خاکِ رس و گلِ جگن (لویی)؛ در گذشته برایِ آب‌بندیِ آب‌انبار و حوض، به‌دلیلِ پایداری در برابرِ آب و رطوبت، به کار می‌رفته است.
•ملاتِ ماسه و آهک: ملاتی هوایی است و برایِ گرفتن و سخت‌شدن به دی‌اکسیدِ کربنِ هوا نیاز دارد؛ برایِ مصرفِ بینِ درز مناسب نیست، زیرا فقط سطحِ رویی‌اش کربناته می‌شود.
•ملاتِ پوزولان-آهک: برایِ مناطقی که مقاومت در برابرِ موادِ شیمیایی (به‌ویژه سولفات‌ها) مدِنظر است؛ اگر به‌جایِ پوزولان از گردِ آجر استفاده شود، «ملاتِ سرخی‌فته» نامیده می‌شود. عمل‌آوریِ ملات‌هایِ آهکی نیازمندِ ۲۸ روز نگه‌داشتنِ مرطوب است.
ملات‌ها و خمیرهایِ گچی (۵-۵-۲-۲-۴ تا ۸)
•ملات‌ها و خمیرهایِ گچی از پاشیدنِ تدریجیِ گردِ گچ در آب ساخته می‌شوند (خمیرِ گچ، گچ‌وخاک، گچ‌وماسه، گچ‌وپرلیت)؛ زودگیرند و باید سریع مصرف شوند؛ کاربرد در سفیدکاریِ داخلی، اتصالِ قطعاتِ گچی و اندودهایِ زودگیر.
•ملاتِ گچ و خاک: با نسبتِ خاکِ رس به گچِ ۲-به-۱ تا ۱-به-۱، برایِ کندگیرکردنِ گچ؛ کاربرد در طاقِ ضربی، تیغه‌چینی و آسترِ اندودکاریِ داخلی.
•ملاتِ گچ و ماسه: از اختلاطِ گچ و ماسه‌یِ ریزدانه (ماسه مطابقِ استانداردِ ۳۰۱)؛ جایگزینِ گچ‌وخاک در مناطقِ دارایِ ماسه‌یِ ریزدانه‌یِ فراوان.
•ملاتِ گچ و آهک: افزودنِ دو قسمتِ آهکِ شکفته به یک قسمتِ وزنیِ گچ، آن را کندگیر و برایِ قشرِ رویه و مناطقِ مرطوب مناسب می‌سازد.
•ملاتِ گچ و پرلیت: جاذبِ صوتیِ مناسب و عایقِ حرارتیِ خوب است؛ خطرِ گسترشِ آتش را کاهش می‌دهد و به‌سببِ عایق‌بودن، نفوذِ حرارت به اسکلتِ فولادی/بتنی را در آتش‌سوزی کاهش می‌دهد.
ملات‌هایِ سیمانی، باتارد و قیری (۵-۵-۲-۲-۱۲ تا ۱۴)
•ملاتِ ماسه و سیمان: مخلوطِ ماسه و سیمان به نسبت‌هایِ مختلف؛ برایِ دیوارچینی، آب‌بندیِ کف/دیوارِ آب‌انبار، پی‌ها، پنل‌ها و ساختمان‌هایِ بتنی زیرِ آب/زمین/روی زمین؛ مقاومتِ نسبیِ مناسبی به‌ویژه در سنینِ اولیه دارد.
•ملاتِ ماسه‌سیمان‌آهک (باتارد): از سیمانِ پرتلند، آهک و ماسه به نسبت‌هایِ مختلف؛ در برابرِ سرما و یخ‌زدگی عملکردِ بهتری دارد.
•ملات‌هایِ قیری (ماسه‌آسفالت): از مخلوطِ قیر و ماسه؛ برایِ رویه‌یِ پیاده‌رو، پوششِ محافظِ لایه‌یِ نم‌بندیِ بام و پرکردنِ درزِ قطعاتِ بتنیِ کف.
ملات‌هایِ بنایی، آماده، سبک و ضداسید (۵-۵-۲-۲-۱۵ تا ۱۹)
•ملات‌هایِ بنایی از نظرِ کاربرد دو نوع‌اند: برایِ کاربردهایِ عمومی (بندکشیِ بیش از ۳ میلی‌متر، فقط ماسه‌یِ معمولی) و با بسترِ نازک (بندکشیِ ۱ تا ۳ میلی‌متر).
•ملات‌هایِ آماده در کارخانه پیمانه و به‌صورتِ ملاتِ خشک تولید می‌شوند؛ موادِ جامد از پیش مخلوط شده‌اند و فقط به افزودنِ آب نیاز دارند.
•ملاتِ بناییِ سبک: چگالیِ سخت‌شده‌یِ خشکِ آن حداقل ۱۳۰۰ کیلوگرم بر مترمکعب است. ملات‌هایِ ضداسید: دوامِ مناسب در محیط‌هایِ اسیدی دارند.
•طبقِ استانداردِ ملیِ ایران شماره‌یِ ۲-۷۰۶ (جدولِ ۵-۵-۱)، ملات‌هایِ بنایی بر اساسِ مقاومتِ فشاری با نمادِ «M» رده‌بندی می‌شوند: M1، M2.5، M5، M10، M15، M20، و Md (مقاومتِ بیش از ۲۰ نیوتن بر میلی‌مترمربع که تولیدکننده اظهار می‌کند و مضربِ ۵ است).
استانداردها، اختلاط و آزمایش‌ها (۵-۵-۳)
•موادِ تشکیل‌دهنده (سیمانِ پرتلند/پوزولانی/بنایی/سرباره‌ای/آهکی، خاکسترِ بادی، آهکِ زنده/هیدراته، ماسه‌یِ ملات) باید مطابقِ استانداردِ ملیِ مربوط باشند. ملات‌هایِ بنایی طبقِ استانداردِ ۷۰۶؛ ملاتِ آماده طبقِ ۱-۷۰۶؛ ملاتِ بناییِ آماده طبقِ ۲-۷۰۶؛ ملاتِ ضداسید طبقِ ۱۴۴۹۷؛ روان‌ملاتِ بنایی طبقِ ۸۸۷۱.
•برایِ رعایتِ نسبت‌هایِ دقیقِ اجزا، استفاده از بیل و کمچه مجاز نیست و باید از پیمانه‌هایِ باحجمِ معین استفاده شود. اختلاط باید ۳ تا ۵ دقیقه در مخلوط‌کنِ پیمانه‌ایِ مکانیکی صورت گیرد؛ مخلوط‌کردنِ دستی فقط با اجازه‌نامه‌یِ کتبیِ ناظر مجاز است. افزودنِ خاک برایِ لوزدادنِ ملات ممنوع است.
•ملات‌هایِ سفت‌شده را نباید با افزودنِ آب دوباره درهم آمیخت. در محیط‌هایِ در معرضِ سولفات، باید از سیمانِ نوعِ ۲، ۵ یا پوزولانی استفاده شود.
•ملاتِ رنگی از اختلاطِ گردِ رنگ (حداکثر ۱۰٪ وزنیِ ماده‌یِ چسباننده) در ملات‌هایِ سیمانی/آهکی به دست می‌آید؛ رنگ باید شیمیایی بی‌اثر و در برابرِ نور و قلیاها مقاوم باشد.
•آزمایش‌هایِ ضروری بر رویِ ملات‌ها: آزمایشِ روانی، قابلیتِ نگهداریِ آب و مقاومتِ فشاری.
ایمنی/بهداشت و سازگاری (۵-۵-۴ و ۵-۵-۵)
•آهک به چشم و پوست آسیب می‌رساند و تنفسِ بخارِ آهکِ زنده هنگامِ شکفتن زیان‌آور است؛ ترجیحاً از آهکِ هیدراته استفاده شود. هنگامِ مصرفِ ملات‌هایِ آهکی، استفاده از دستکش و ماسک لازم است؛ باید از تماسِ سیمان/ملاتِ سیمانی با پوست جلوگیری شود.
•چون تولیدِ سیمان به‌سببِ انتشارِ دی‌اکسیدِ کربنِ زیاد به محیطِ زیست آسیب می‌زند، ترجیحاً به‌جایِ سیمانِ پرتلند از ملاتِ سیمانِ بنایی، پوزولانی یا حداقل باتارد استفاده شود.
•آبِ آهک سببِ خوردگیِ فلزات (به‌ویژه سرب، روی و آلومینیم) می‌شود؛ قطعاتِ فلزی باید پیش از قرارگرفتن در ملات‌هایِ آهکی/سیمانی با موادِ مناسب اندود شوند.
جدولِ مرورِ سریع
تعریفِ ملاتِ تازهجسمِ خمیریِ حاصل از اختلاطِ چسباننده و پرکننده، با/بدونِ افزودنی
دو دسته‌یِ ملات از نظرِ گیرشهوایی (نیازمندِ هوا برایِ سخت‌شدن) و آبی (در آب یا هوا شیمیایی می‌گیرد)
نسبتِ خاکِ رس به گچ در ملاتِ گچ‌وخاک۲-به-۱ تا ۱-به-۱
چگالیِ سخت‌شده‌یِ خشکِ ملاتِ بناییِ سبکحداقل ۱۳۰۰ کیلوگرم بر مترمکعب
رده‌هایِ مقاومتِ فشاریِ ملاتِ بنایی (استانداردِ ۲-۷۰۶)M1، M2.5، M5، M10، M15، M20، Md (بیش از ۲۰، مضربِ ۵)
مدتِ عمل‌آوریِ مرطوبِ ملات‌هایِ آهکی۲۸ روز
ضخامتِ بندکشیِ ملاتِ «بسترِ نازک»۱ تا ۳ میلی‌متر (در برابرِ >۳ میلی‌متر برایِ ملاتِ کاربردِ عمومی)
حداکثرِ گردِ رنگ در ملاتِ رنگی۱۰٪ وزنیِ ماده‌یِ چسباننده
زمانِ مخلوط‌کردنِ مکانیکیِ ملات۳ تا ۵ دقیقه در مخلوط‌کنِ پیمانه‌ایِ مکانیکی
برو به آزمونِ همین فصل