مبحث ۵ — مصالح و فرآورده‌های ساختمانی
درسنامه — سنگ‌های ساختمانی
خلاصه‌یِ بندهایِ ۵-۶، مستقیماً از متنِ رسمیِ مبحث.
تعریف: سنگِ طبیعی و مصنوعی (۵-۶-۱)
•سنگِ طبیعی، جسمی است که از یک یا چند کانی تشکیل شده؛ کاربردهایش شامل: به‌شکلِ بلوک (ساختمان‌سازی، سدسازی، باراندازها، دیوارهایِ جان‌پناه)، به‌شکلِ بریده (مصارفِ تزئینی، نما و کفِ ساختمان)، و به‌شکلِ سنگ‌فرش.
•سنگِ مصنوعی، فرآورده‌ای صنعتی است که از مخلوطِ سنگدانه‌ها (اساساً با منشأِ سنگِ طبیعی)، افزودنی‌ها و چسب ساخته می‌شود؛ چسب می‌تواند رزین، سیمانِ هیدرولیکی یا مخلوطی از هر دو باشد.
دسته‌بندی از نظرِ منشأ و انواعِ سنگِ بریده (۵-۶-۲)
•سنگ‌ها از نظرِ منشأ و طرزِ تشکیل به آذرین، رسوبی و دگرگونی دسته‌بندی می‌شوند؛ از نظرِ کاربرد، مهم‌ترین دسته سنگ‌هایِ بریده‌شده‌یِ مصرفی در نما و کف هستند.
•سنگِ آهکِ ساختمانی: سنگی رسوبی، اساساً از کربناتِ کلسیم یا دولومیت؛ بر اساسِ چگالی به سه گروه تقسیم می‌شود: چگالیِ کم (۱۷۶۰ تا ۲۱۶۰ کیلوگرم بر مترمکعب)، چگالیِ متوسط (۲۱۶۰ تا ۲۵۶۰ کیلوگرم بر مترمکعب) و چگالیِ زیاد (بیش از ۲۵۶۰ کیلوگرم بر مترمکعب).
•گرانیت: سنگِ آذرینِ نفوذیِ بلوری با دانه‌هایِ تقریباً مساوی، حاویِ کوارتز و فلدسپاتِ قلیایی، معمولاً با مقداری میکا و هورنبلند.
•سنگِ کوارتزِ ساختمانی: بر اساسِ درصدِ سیلیسِ آزاد به سه گروه تقسیم می‌شود: ماسه‌سنگ (حداقل ۶۰٪ سیلیسِ آزاد)، ماسه‌سنگِ کوارتزی (حداقل ۹۰٪) و کوارتزیت (حداقل ۹۵٪).
•مرمر و مرمریت: سنگِ کربناتیِ دگرگونی با بافتِ بلوریِ مشخص، عمدتاً از کلسیت/دولومیت؛ باید حتماً صیقل‌دادنی و جلاپذیر باشد؛ در ایران بسته به درشتیِ بلورها به چینی (ریزبلور)، کریستال (درشت‌بلور) و مرمریت (بدونِ بلورِ قابلِ‌تشخیص) نامیده می‌شود.
•تراورتن: سنگِ آهکِ رسوبیِ متخلخل و کاه‌لایه‌ای، حاصلِ ته‌نشینیِ کربناتِ کلسیم در چشمه‌ها یا آب‌هایِ گرمِ کربناتی؛ رنگ‌هایِ کرم، زرد، قهوه‌ای، خاکستری و سفید؛ تخلخلِ آن ناشی از فرآیندِ طبیعیِ تشکیل است و عیب محسوب نمی‌شود.
•سنگِ لوح (اسلیت): سنگِ دگرگون‌شده‌یِ ریزبلورین، اغلب حاصلِ دگرگونیِ شیل، با میکا/کلریت/کوارتز؛ مهم‌ترین کاربردش پوششِ سقف‌هایِ شیب‌دار است؛ باید سالم، بادوام و عاری از ترک/حفره/رگه‌هایِ باز باشد.
استانداردها و آزمایش‌ها (۵-۶-۳)
•ویژگی‌هایِ سنگ‌هایِ ساختمانی: گرانیت (۵۶۹۴)، سنگِ آهک (۱۴۲۱۳)، مرمریت (۱۴۲۳۷)، تراورتن (۵۶۹۶)، کوارتز (۵۶۹۵)، سنگِ لوح (۱۴۲۱۶)؛ توفالِ سقفیِ سنگِ لوح در استانداردِ ۱۴۲۱۸؛ سنگِ سرپانتین در استانداردِ ۱۴۲۱۴.
•ورقِ نمایِ سنگِ طبیعی و مصنوعی به‌ترتیب طبقِ استانداردهایِ ۱۷۱۹۶ و ۱۷۰۱۹؛ ورقِ سنگِ طبیعیِ پله/کف طبقِ ۱۷۰۱۱؛ بلوک/ورقِ زبرِ سنگِ طبیعی طبقِ ۱۷۱۹۳/۱۶۹۳۲.
•آزمایش‌هایِ کیفیِ سنگ: جذبِ آب و چگالی (۵۶۹۹)، مقاومتِ فشاری (۵۶۹۸)، مدولِ گسیختگی (۵۶۹۷)، مقاومتِ خمشی (۸۲۲۹) و مقاومتِ سایشی (۸۲۳۰). روش‌هایِ آزمونِ سنگِ مصنوعیِ ساختمانی در مجموعه‌یِ استانداردهایِ ۱۶۶۱۸.
ایمنی، بهداشت و ریسکِ گازِ رادونِ گرانیت (۵-۶-۴)
•استفاده از سنگ در ساختمان نباید خطری برایِ بهداشت، سلامتی یا محیطِ زیست ایجاد کند؛ برشِ سنگ باید در محیطِ سرپوشیده و با آب انجام شود و هنگامِ برش از ماسک استفاده شود.
•رادون گازی پرتوزا و سرطان‌زا است که ذراتِ آلفا می‌تاباند و تنفسش خطرناک است؛ وجودِ اورانیم و توریم در برخی سنگ‌هایِ گرانیتی موجبِ تولید و انتشارِ گازِ رادون می‌شود.
•بررسیِ نمونه‌هایِ گرانیتیِ ایران نشان می‌دهد ریسکِ پرتوگیریِ خارجی (تشعشعاتِ گاما) در حدِ قابلِ‌قبول است، اما ریسکِ پرتوگیریِ داخلی (استنشاقِ رادون) در تعدادی از نمونه‌ها بالاست؛ به همین دلیل توصیه می‌شود از گرانیت‌ها در بیمارستان‌ها و فضاهایِ بسته مانندِ اتاق‌خواب استفاده نشود.
•استفاده از سنگِ گرانیتی در محیطِ باز و نمایِ ساختمان مشکلی ندارد؛ در فضایِ بسته با تهویه‌یِ مناسب نیز می‌توان از تجمعِ رادون جلوگیری کرد.
سازگاری و بسته‌بندی/حمل/نگهداری (۵-۶-۵ و ۵-۶-۶)
•سنگ‌هایِ ساختمانی با انواعِ مصالحِ ساختمانی سازگاری دارند.
•بسته‌بندیِ سنگ باید مانعِ تکان‌خوردن و آسیب در حمل‌ونقل شود؛ بسته‌ها باید وزن و ابعادِ مناسب برایِ جابه‌جایی با لیفتراک/بالابر داشته باشند؛ گوشه‌ها و بخش‌هایِ برجسته‌یِ تزئینی باید با چوبِ باریک، پارچه‌یِ کنفی یا روکشِ پلی‌اتیلن محافظت شوند.
•توصیه می‌شود از سنگ‌هایِ تیره در نمایِ ساختمان استفاده نشود، زیرا ممکن است رنگشان بر اثرِ تابشِ آفتاب محو شود.
•برایِ شست‌وشو، ترجیحاً فقط از آب استفاده شود؛ گرانیت با برسِ مویی غیرفلزی و شوینده‌یِ رقیق، مرمر با آب و شوینده‌یِ رقیق تمیز می‌شود؛ استفاده از شوینده‌هایِ اسیدی و قلیایی (اسیدکلریدریک، آمونیوم، سودِ سوزآور) ممنوع است.
•در بسته‌بندیِ سنگ‌آهک، ضوابطِ استانداردِ ملیِ ایران شماره‌یِ ۴۷۳۴ اعمال می‌شود.
جدولِ مرورِ سریع
تعریفِ سنگِ مصنوعیفرآورده‌یِ صنعتی از سنگدانه با منشأِ طبیعی + افزودنی + چسب (رزین یا سیمانِ هیدرولیکی)
سه گروهِ منشأیِ سنگآذرین، رسوبی، دگرگونی
رده‌هایِ چگالیِ سنگِ آهکِ ساختمانیکم: ۱۷۶۰-۲۱۶۰؛ متوسط: ۲۱۶۰-۲۵۶۰؛ زیاد: >۲۵۶۰ کیلوگرم بر مترمکعب
حداقلِ سیلیسِ آزادِ کوارتزیت۹۵٪
ویژگیِ کلیدیِ مرمرباید حتماً صیقل‌دادنی و جلاپذیر باشد
منشأِ تخلخلِ تراورتنفرآیندِ طبیعیِ ته‌نشینیِ کربناتِ کلسیم؛ عیب محسوب نمی‌شود
کاربردِ اصلیِ سنگِ لوحپوششِ سقف‌هایِ شیب‌دار
ریسکِ ایمنیِ ویژه‌یِ گرانیتانتشارِ گازِ رادیواکتیوِ رادون (پرتوزا و سرطان‌زا) در فضایِ بسته
توصیه‌یِ کاربردِ گرانیتپرهیز از فضاهایِ بسته مانندِ بیمارستان/اتاق‌خواب؛ در نما و فضایِ باز بدونِ مشکل
برو به آزمونِ همین فصل