مبحث ۵ — مصالح و فرآورده‌های ساختمانی
درسنامه — فرآورده‌های سفالی و آجرها
خلاصه‌یِ بندهایِ ۵-۹، مستقیماً از متنِ رسمیِ مبحث.
تعریف (۵-۹-۱)
•آجر، فرآورده‌یِ ساختمانی است که در گونه‌هایِ رسی، شیلی و شیستی، مارنی، ماسه‌آهکی، بتنی و اشکالِ گوناگون تولید می‌شود؛ عمدتاً در دیوارچینی، نماسازی، کرسی‌چینی، کف‌سازی و کف‌پوشی به کار می‌رود.
•بلوکِ سفالیِ توخالی با خاکِ رس، لای و ماسه (با/بدونِ افزودنی مانندِ موادِ حباب‌ساز) شکل‌دهی و پخته می‌شود؛ آجرِ رسیِ سبک با سوراخ‌هایِ قائم در بناییِ دیوارهایِ باربر/غیرباربر، و آجرِ تیغه‌ای (سوراخ‌هایِ افقی) در دیوارچینیِ غیرباربر کاربرد دارد.
دسته‌بندیِ آجر بر حسبِ ماده‌یِ خام (۵-۹-۲-۱ تا ۴)
•آجرِ رسی/شیلی/شیستی/مارنی: از پختِ خشتِ خامِ رسی یا خشتِ فشرده‌شده‌یِ شیل/شیست/مارن، در دمایِ حدودِ ۱۰۰۰ درجه‌یِ سلسیوس. طبقِ استانداردِ ۷، آجرهایِ رسیِ ساختمانی بر حسبِ مصرف به سه گروه تقسیم می‌شوند: آجرِ توکار (باربر/غیرباربر، توپر/سوراخ‌دار)؛ آجرِ نما (متعارف/پلاکی، توپر/سوراخ‌دار، درجه‌یِ ۱ و ۲)؛ آجرِ با مقاومتِ بالا (توپر/سوراخ‌دار، درجه‌یِ ۱ و ۲، برایِ اعضایِ باربر).
•آجرِ سبک: از رس/لوم با/بدونِ افزودنیِ هوازا؛ چگالیِ ظاهری نباید بیش از ۱۰۰۰ کیلوگرم بر مترمکعب باشد. افزودنیِ تخلخل‌زا (خاک‌اره، فومِ پلی‌استایرن، باطله‌یِ زغال‌شویی، سنگ‌آهک) وزن را کم می‌کند، جرمِ ساختمان و آسیب‌پذیریِ زلزله کاهش می‌یابد، ضریبِ هدایتِ حرارتی کم و مصرفِ انرژی و هزینه‌یِ حمل‌ونقل کاهش می‌یابد.
•آجرِ ماسه‌آهکی: از مخلوطِ ماسه‌یِ سیلیسی/سیلیکاتی و آهک، در بخارِ آب و گرما؛ می‌تواند از خاکسترِ بادی و سرباره‌یِ کوره‌یِ آهنگدازی نیز تولید شود؛ به‌طورِ طبیعی خاکستری‌رنگ است، با افزودنِ رنگ می‌توان رنگی نیز تولید کرد.
•آجرِ بتنی: بلوکِ سیمانیِ توپر از سیمانِ پرتلند، سنگدانه و آب؛ بر حسبِ مقاومتِ فشاری و جذبِ آب در دیوارهایِ خارجی و کفپوش کاربرد دارد؛ طبقِ استانداردِ ۱۹۴۸۱، مقاومت در برابرِ سایش در سه رده با حداکثرِ مقدارِ ساییده‌شده‌یِ ۴۵۰، ۱۱۰۰ و ۲۱۰۰ میلی‌مترمکعب دسته‌بندی می‌شود.
بلوک‌هایِ سفالیِ توخالی: سقفی و دیواری (۵-۹-۲-۵)
•بلوکِ سفالیِ توخالی به دو دسته‌یِ اصلی تقسیم می‌شود: بلوکِ سفالیِ سقفی (برایِ پرکردنِ بینِ تیرچه‌ها) و بلوکِ سفالیِ دیواری (آجرِ رسیِ سبک).
•آجرِ رسیِ سبکِ دیواری سه نوع دارد: (الف) باربر/غیرباربر با سوراخ‌هایِ قائم (عمود بر سطحِ بستر، طبقِ استانداردِ ۷۱۲۱)؛ (ب) غیرباربر با سوراخ‌هایِ افقی (موازیِ بستر، ارتفاعِ اسمی کمتر از عرضِ اسمی — آجرِ تیغه‌ای)؛ (پ) پنلِ آجریِ غیرباربر با سوراخ‌هایِ افقی (ارتفاعِ اسمی بیشتر از ضخامتِ اسمی، بدونِ الگویِ مشخصِ سوراخ).
استانداردها و قواعدِ مصرفِ آجرِ ناقص (۵-۹-۳-۱)
•آجرهایِ رسی/مارنی/شیلی/شیستی باید کاملاً پخته، یکنواخت و سخت باشند و مطابقِ استانداردِ ۷ باشند؛ آجرِ کهنه‌یِ کاملاً تمیز، در صورتِ داشتنِ ویژگی‌هایِ استاندارد، در پشتِ کار مجاز است.
•استفاده از تکه‌آجر — سه‌قد (۳/۴)، نیمه (۱/۲)، چارک (۱/۴) و کلوک (پاره) — در بخش‌هایِ درونی و پشتِ کار مجاز است. آجرهایِ ترک‌دار/کج/گود/برجسته (انحنایِ کمتر از ۵ میلی‌متر) مجازند مشروط بر اینکه تعدادشان از ۲۰٪ کلِ آجرها تجاوز نکند.
•آجرِ ماسه‌آهکی باید تمیز، یکنواخت و عاری از ترک باشد؛ در مناطقِ یخبندان مجاز است اگر پس از ۵۰ دوره‌یِ یخ‌زدن/آب‌شدن، کاهشِ مقاومتِ فشاری‌اش کمتر از ۲۰٪ باشد.
•استانداردهایِ اختصاصی: آجرِ بتنیِ در معرضِ شرایطِ محیطی (۱۶۲۱۱)، آجرِ مارنی (۱۴۵۰۷)، آجرِ ضداسید (۱۴۴۹۸)، آجرِ کف (۱۹۴۸۱)، کف‌پوشِ آجریِ معابرِ صنعتی (۱۶۲۲۱)، آجرِ مجمر برایِ شومینه (۱۸۸۸)، بلوکِ دیواریِ سوراخِ قائم (۷۱۲۱)، بلوکِ دیواریِ سوراخِ افقی/پنل (۷۱۲۲)، بلوکِ سفالیِ سقفی (۲-۲۹۰۹).
•آزمایش‌هایِ آجرِ رسی (استانداردِ ۷): ابعاد، تحدب/تقعر، مقاومتِ فشاری، جذبِ آب، املاحِ محلول، مقاومت در برابرِ یخبندان. آزمایش‌هایِ بلوکِ سفالی: طول/عرض/ارتفاع، اندازه‌یِ سوراخ‌ها، چگالیِ ظاهری، مقاومتِ فشاری، موادِ منبسط‌شونده و نمک‌هایِ محلول.
ایمنی/محیطِ زیست و سازگاری (۵-۹-۴ و ۵-۹-۵)
•در آجرکاری، برایِ حفظِ محیطِ زیست، دورریز باید حداقل شود؛ توصیه می‌شود از آجرهایِ نیمه و سه‌چهارمِ تولیدِ کارخانه استفاده شود؛ بریدنِ آجر در کارگاه باعثِ آلودگیِ هوا می‌شود و باید تمهیداتی اندیشیده شود.
•به‌دلیلِ محدودیتِ ذخایرِ خاکِ رسِ مناسب، باید از مصرفِ بی‌رویه‌یِ آن جلوگیری و از اتلاف و دورریزِ مصالح پرهیز شود.
•از مصرفِ آبِ شور برایِ شستنِ آجرهایِ چیده‌شده با ملاتِ سیمانی، و از پاشیدنِ آب بر آن‌ها (به‌ویژه در مناطقِ مرطوب) باید خودداری شود؛ مصالحِ فسادپذیر در برابرِ رطوبت (مانندِ چوب) نباید مستقیماً روی آجر قرار گیرد.
•ترکیباتِ شیمیاییِ سایرِ مصالح معمولاً اثرِ نامطلوبی بر بلوک‌هایِ سفالی ندارد و بلعکس نیز صادق است.
بسته‌بندی، حمل و نگهداری (۵-۹-۶)
•آجرهایِ با مقاومتِ بالا و نما باید رویِ پالتِ چوبی و با پوششِ نایلونی بسته‌بندی شوند؛ بارگیری/حمل/باراندازی باید با دقت انجام شود تا ضایعات کمینه شود.
•انواعِ آجر باید در محلِ تمیز و سرپوشیده، جدا از هم، و دور از خاک، موادِ مضر، رطوبت، یخ و برف نگهداری شوند.
•برایِ جلوگیری از شکستنِ بلوک‌ها در حمل‌ونقل، باید از پالت استفاده شود؛ برایِ کنترلِ کیفیتِ بلوکِ سفالی، باید روی سطحِ راسته یا بسته‌بندی، طبقِ استانداردِ ویژگیِ فرآورده، نشانه‌گذاری شود.
جدولِ مرورِ سریع
دمایِ پختِ آجرِ رسی/شیلی/مارنیحدودِ ۱۰۰۰ درجه‌یِ سلسیوس
سه گروهِ آجرِ رسیِ ساختمانی (استانداردِ ۷)آجرِ توکار، آجرِ نما، آجرِ با مقاومتِ بالا
حداکثرِ چگالیِ ظاهریِ آجرِ سبک۱۰۰۰ کیلوگرم بر مترمکعب
حداکثرِ درصدِ مجازِ آجرِ ترک‌دار/کج/گود۲۰٪ کلِ آجرها (انحنایِ حداکثر ۵ میلی‌متر)
آزمونِ یخبندانِ آجرِ ماسه‌آهکی۵۰ دوره‌یِ یخ‌زدن/آب‌شدن؛ افتِ مقاومتِ فشاریِ مجاز کمتر از ۲۰٪
رده‌هایِ سایشِ آجرِ بتنی (استانداردِ ۱۹۴۸۱)سه رده؛ حداکثرِ سایشِ ۴۵۰، ۱۱۰۰ و ۲۱۰۰ میلی‌مترمکعب
دو دسته‌یِ اصلیِ بلوکِ سفالیِ توخالیبلوکِ سقفی (تیرچه‌بلوک) و بلوکِ دیواری (آجرِ رسیِ سبک)
انواعِ تکه‌آجرِ مجازسه‌قد، نیمه، چارک و کلوک
برو به آزمونِ همین فصل